Indeks:Słownik języka śląskiego
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
 |
To hasło wymaga dopracowania Należy w nim poprawić: scalić zakomentowane informacje, częściowo dublujące te pierwsze |
Słowniczek języka śląskiego [edytuj]
|
|
Skróty użyte w słowniku
- niem. – zwrot pochodzenia niemieckiego
- lp – liczba pojedyncza
- lm – liczba mnoga
- os. – osoba
- por. – porównaj
- m – rodzaj męski
- f – rodzaj żeński
- rzecz. – rzeczownik
- zob. – zobacz
- GŚ – Górny Śląsk *
- ŚC – Śląsk Cieszyński
- ŚO – Śląsk Opolski
- zbt – ziemia bytomsko-tarnogórska
- zkm – ziemia katowicko-mysłowicka
- ZL – ziemia lubliniecka
- zp – ziemia pszczyńska
- zrr – ziemia rybnicko-raciborska
- ztg – ziemia toszecko-gliwicka
A [edytuj]
- abcybilder, abcybinder, abcyjbilder – folia do naklejania na gładkich powierzchniach, naklejka
- abfal – odpad
- abo – albo
- abszicfajer – impreza pożegnalna
- absztyfikant – kawaler, zalotnik
- abzac – obcas
- achtelka, achtla, achtlik – 1/8 litra
- administracyjo – administracja
- adresa – adres
- adwynt – adwent
- afa – małpa, @
- agac – akacja
- agacowy – akacjowy
- ajlauf – lane ciasto, lane kluski
- ajmer – wiadro
- ajnbryna – zasmażka
- ajnfachowy (GŚ), ańfachowy (ZL) – byle jaki, zwykły
- ajnfart – wjazd na teren posesji
- ajnlasfarba – farba podkładowa
- ajnlauf (ajlauf (ZL)) – lane kluski (danie) (niem. der Einlauf)
- ajntopf – obiad jednodaniowy, pierwsze danie
- ajntryt – bilet wstępu
- ajza - złomnica, skup złomu (niem. die alten Eisen)
- ajzynbaniok – kolejarz
- ajzynblat – brzeszczot
- ajzynzyjga – piłka do metalu
- aktyntasza, aktentasza – aktówka
- akuratny – dokładny
- al – węgorz
- ale – uniwersalny wyraz kończący zdanie (zob.: zwroty śląskie)
- alkon – alkoholik
- Altrajch – teren Zagłębia Dąbrowskiego (pochodzi z czasu II wojny świat.)
- ała – miejsce bolesne (zob.: zwroty śląskie), mieć ała – być chorym na umyśle (ZL)
- aussztojer, ałsztojer – wyprawka ślubna
- amajza – mrówka
- amolet – pierścionek
- amolok – cukierek miętowy
- amtować – urzędować
- ancug – garnitur
- angrajfować – atakować
- angrif – atak
- ankrować (hankrować) – umacniać pękający budynek przy pomocy śrub i prętów (niem. der Anker)
- anszleger – nastawiacz przy windzie kopalnianej
- antryj – przedpokój
- apetitsznita – kanapki z jedną warstwą chleba podawane jako przystawka
- apliuzina, apluzina – pomarańcza
- aprymować się – dać zrobić sobie zdjęcie
- apryt – ubikacja, ustęp
- aptyka – apteka
- Araber – Arab
- arbajciok, arbajtancug – kombinezon roboczy
- arbaje, arbajty – ubranie robocze
- armijo – armia
- artikel – artykuł
- asić sie – imponować, przechwalać się
- asta – gałąź
- asza – popiół
- aszok – popielnik
- aszynbecher – popielniczka
- atoli – ale
- aufrygować – wykłócać się
- aus – aut (w sporcie)
- ausgus, ausgust – zlew
- ausgybikst – uciekł, wyrwał się
- auslynder – obcokrajowiec, cudzoziemiec
- auspuff – rura wydechowa (w samochodzie, motocyklu)
- ausztojer – wiano
- ausztojer – wiano, wyprawka ślubna
- auto – auto, samochód
- autobana – autostrada
B [edytuj]
- baba – kobieta, żona
- babówka – babka drożdżowa
- babrać się – brudzić się
- bachnońć – upaść,ukraść
- bachraty – gruby
- badenduch – ręcznik kąpielowy
- badki, badyje – kąpielówki, zob.: batki
- badyhala, badehala – łaźnia, basen
- badywana, badewana – wanna
- baja – wagary
- bajać - opowiadać bajki
- Bajerok – Bawarczyk
- bajgel – joker (karta)
- bajlaga – plaster wędliny
- bajonet – bagnet
- bajsnąć, bajsnouć, bajsnońć – ugryźć
- bajszpil – przykład
- bajtel, bajtle – chłopak, dziecko, dzieci (małe)
- bajtlik, gelttasza – portfel
- bajzel – bałagan
- bajzyga – wyrzynarka (piła do drewna)
- bakać – palić (odnośnie wyrobów tytoniowych)
- bal – piłka do gry/zabawy
- balek – 1. okrągły kawałek drzewa, stempel na kopalni 2. określenie na belę materiału, papieru, itp.
- balkan – kolej wąskotorowa łącząca Katowickie dzielnice: Giszowiec i Nikiszowiec
- baloniok – fura na oponach z samochodu (z powietrzem) (ZL)
- bałamoncić, bamoncić – 1. zawracać głowę, 2. zwodzić
- bałplac – działka budowlana
- bamber – bogaty gospodarz, rolnik
- bambetel – łóżko
- bambetle – graty
- bamontny – półprzytomny
- bana – tramwaj
- banhof – dworzec kolejowy
- bania – dynia
- baniok- zbiornik na wodę
- baniorz – kolejarz
- bank – ławka
- banka – tramwaj
- bachraty – z wydatnym brzuchem
- barzi, barzyj – bardziej
- bas, basetlok – obfity brzuch
- basok – człowiek otyły, z dużym brzuchem (pogard.) (ZL)
- basztard - mieszaniec Ślązak z inną narodowością.
- batki, badki – majtki, kąpielówki (badyje), spodenki
- baukunszt – architektura
- baumajster – architekt
- baumwola, bawołna – bawełna
- bażoły – teren podmokły, bagno, szuwary
- bebech – obfity brzuch
- bebechy – wnętrzności
- beblać – gadać głupoty
- bebok – potwór
- bebok, babok (ZL) – nie istniejący zły stwór, którym straszy się dzieci (zob.: zwroty śląskie)
- becyrk – obszar
- beczeć – płakać
- beker – podziemna kolej na kopalni
- bela – '1.' beczkowóz (ZL), '2.' srogi hasiok (duży kontener na śmieci) (zbt)
- bele kaj – byle gdzie
- belontać – mieszać (o płynach)
- belować – prasować (słomę, siano) w formę walca (ZL)
- belowanie – wzdęcie (ZL)
- beluwa, belówa – beczkowóz do opróżniania szamba, także zawartość szamba lub zanieczyszczona rzeka, ściek (zob.: zwroty śląskie)
- bera – anegdota, dowcip, bery – zmyślona opowieść
- berać – opowiadać bajki lub wspomnienia (zob.: zwroty śląskie)
- Berbla – Barbara
- beremonty – głupoty np. mieć coś głupiego na myśli (ZL)
- berga – duży kamień (berga wonglo) duży kawał węgla (wysypisko kamieni)
- bestyjo, berdyjo – bestia
- beszong – inaczej rant, rów
- beszong, beszung – nasyp kolejowy
- betka – grzyb (dotyczy niejadalnych z blaszkami u spodu)
- betlować – wyłudzać, sępić
- betlyjka – szopka, stajenka na święta
- bety – bagaż, ekwipunek
- bez – przez, w przyszłości (bez rok = w przyszłym roku)
- bezkurcyja – nicpoń, bestia (zwierzę, przynoszące tylko szkody)
- bezmała – ponoć
- bezto – przez to
- beztuż – przez to, dlatego
- bezuch – odwiedziny
- bier – bierz, weź, zabierz
- bifyj, bifej – zob.: byfyj
- bigel, bigiel – 1. wieszak, 2. pantograf
- bigifeld – deska do prasowania
- biglosko – żelazko
- biglować – prasować
- biksa – puszka, Syrena
- bina – pszczoła
- binda – bandaż
- binder – krawat
- bindować – bandażować
- bishalter – biustonosz
- biyr – piwo
- blaj, blajsztift, blajszifta – ołówek
- blajkuli – długopis
- blajzucht – anemia
- blank – całkiem, zupełnie, pusty, czysty
- blat – górna część stołu
- blaupałza – kalka
- blaza – pęcherz, odcisk
- blic – błyskawica
- blicablajter – piorunochron
- blomba – plomba
- blumkol – kalafior
- blumnwaza – wazon
- blumsztynder – kwietnik
- blyndować, blindować – świecić w oczy (po oczach)
- błecha – pchła
- błozen – błazen
- bobok – duch, potwór
- boczoń – bocian, ktoś obrażony ('boczy się')
- boga – arkusz
- bojki – bajki
- bojtel, bojtlik – worek, portfel
- bolok, bolawe – siniec, miejsce bolesne od uderzenia; zob.: ała
- bombel – pompon (ZL)
- bombon – cukierek
- bonclok – kamionkowe naczynie do kiszonej kapusty lub ogórków, zob.: bunclok
- bonda – kurtka (zrr)
- bonkawa – kawa parzona (napój) (ZL)
- bontek – rozporek (zrr)
- bormaszyna – wiertarka pneumatyczna
- borok – biedak, nieudacznik, nieborak
- borsztajn – krawężnik
- bozen – błazen, niy rób mje za bozna – nie nabieraj mnie, nie rób ze mnie głupiego
- branda – ognisko, zob.: fojera
- bratherinigi – śledzie opiekane, zazwyczaj w zalewie octowej
- bratkartofle – kartofle smażone na patelni
- bratruła, bratrura – piekarnik
- brauza – kwaśny napój gazowany, prysznic
- brecha – łom, gruba deska (decha)
- breweryjo – awantura
- breweryjok – awanturnik
- brifa – gołąb pocztowy
- brifkastla – skrzynka na listy
- briftasza – portfel (zbt, ztg), teczka na dokumenty (zp, ŚO) (ZL)
- briftreger, briftriger, briftryjger – listonosz
- brołtzupa, brułzupa, wodzionka – wodzionka – chleb zalany wrzątkiem
- brotbiksa – pojemnik na chleb
- bruch – przepuklina (zrr) (ZL)
- brunotny, bury – brązowy
- brusić – ostrzyć (noże, kosy itd.)
- bruzda – skiba (ZL)
- bryle, brele – okulary
- bryna – denaturat
- brynol, bryniol – 1. denaturat, spirytus 2. pijak
- buc – ktoś kto jest marudny
- buczeć – przezywać na kogoś
- buczek – 1. syrena do sygnalizacji dźwiękowej, 2. ktoś kto płacze lub zrzędzi
- budunek – zabezpieczenie stropu w kopalni
- bulić – 1. burzyć, 2. płacić, 3. przewracać(się)
- buła – opuchlizna
- bumela, bumelka – wagary, ucieczka (np. z pracy)
- bunclok, bonclok (ZL) – kamionkowe naczynie (np. do kiszenia kapusty). Nazwa pochodzi od miasta Bunzlau (dziś Bolesławiec), gdzie wynaleziono ten rodzaj (kwasoodpornej) kamionki.
- byamter – urzędnik
- byda – będę
- bydli – wołowy (produkt spożywczy) (ZL)
- byfyj (zrr) (ZL), bifej (ztg), bifyj, befyj – kredens
- byrna, birna – żarówka
- bysztek – sztućce
- Bytům,Bytůń (ZL) – Bytom
- byzuch – odwiedziny
- bżitfa – brzytwa
C [edytuj]
- cajtung – gazeta
- canbyszta – szczotka do zębów
- capać – dyszeć
- capić – śmierdzieć
- cechować – zaznaczać (w budownictwie np. miejsce na dziurę w ścianie)
- celta – namiot
- cepel – cysterna ( (ZL) etymologicznie od CPN)
- cepelin (ZL) – sterowiec
- cera – córka
- ceski – moneta dziesięciogroszowa (zob.: zwroty śląskie)
- cesta – droga
- chabazie, chabezie – gałęzie, krzaki
- chabić – kraść
- chabnąć – ukraść, zwędzić
- chaby – iść na chaby – iść kraść
- chachar, chachor – 1. łobuz, chuligan 2. pijak (ZL)
- chachmęcić – prowadzić lewe interesy, kombinować
- chachnąć – uderzyć
- chadziaj – 1. śmieć, niechluj (ZL) , 2. dziad , 3. nazywano tak również ludność napływową, która przybyła na ziemie śląskie zza Buga po II wojnie światowej
- chaja – zob.: haja
- chajtnąć się, chajtnyć sie – ożenić się, wyjść za mąż
- chałpa – dom
- cham – skąpiec
- chamera – chmura
- chamić się – być skąpym
- chapol – skąpiec
- charatać – 1. ciężko pracować; 2. pocharatać się – zranić się
- charboł – but (zwyczaj stary, ciężki lub zniszczony męski but)
- charczeć – chrapać
- charkać – smarkać, pluć
- charlać – kaszleć
- chasiok – śmietnik
- chechlać – nieumiejętnie ciąć drzewo lub materiał drewniany/metalowy
- cherlok – słabeusz, osoba chorowita
- chichrać się – śmiać się
- chlać – pić (alkohol)
- chnet – za niedługo, niebawem
- choby - jakby, jak
- chop – mężczyzna, mąż
- chrobok – robak, owad
- chropawka – kuropatwa
- chrostok – ropucha
- chycić, chytać – chwycić, chwytać
- chyrpa – brzydka kobieta
- chyży – szybki
- ciaciać (ZL) – upiększać, zbyt delikatnie postępować z kimś lub czymś
- ciamrać – zjadać
- ciapkapusta – ciapkapusta, kapusta z kartoflami (danie obiadowe)
- ciaplaty – błotnisty
- ciapnąć – upaść, energicznie siąść
- ciapryka, ciaplyta – błoto, wszelki mokry bród, zob.: maras
- ciarach (ZL) – brudas
- cichi! – w lewo! (przy powożeniu komenda dla konia) (ZL)
- cichtować – hodować
- cićki – zanieczyszczenia w formie kulki z włókien materiału lub nici (na ubraniach)
- cider – mieszkaniec Radzionkowa
- ciepać – rzucać
- cięgiem, ciygiem – nieustannie
- ciga – koza
- cigareta – papieros
- cima – ciemno, ciemność
- ciorać – brudzić (zob.: zwroty śląskie), szurać
- cipka – kura
- ciul, ciulik – 1. wulgarnie członek męski 2. obraźliwie niedołęga, niedorajda
- ciupać – rąbać
- ciyngiem (ZL) – ciągle
- ciynszko – trudno
- ciżba – tłok, ścisk
- cmandzić
- co – że
- coby – żeby, aby
- col – cło
- colsztok – miarka składana do mierzenia długości
- cołki – cały
- cufal (GŚ) , cuf (ZL) – fuks, przypadek
- cug – 1. pociąg → sznelcug – pociąg pospieszny, 2. ciąg powietrza (np. w kominie)
- culaga – 1. dodatek, 2. dopłata
- cupać, cupnóć (ZL) – kucać, kucnąć
- curig, curik – do tyłu! (przy powożeniu komenda dla konia) (ZL), z powrotem
- cuzamen – razem, wspólnie
- cwibla – cebula
- cwinger (GŚ), cwinga (ZL) – ściskacz, np. klucz używany do odkręcania rur u hydraulika
- cwist – przędza do cerowania, włóczka
- cwiter (ZL) – sweter
- cychalter – biustonosz, stanik
- cyckać – ssać
- cycha – poszwa
- cyferblat – 1. tarcza zegara, 2. zegarek (ZL)
- cyganić – kłamać
- cygareta – papieros
- cyjntla – 0,1 litra wódki
- cyjo – akordeon
- cykot - penis
- cylnonć, cylnońć (ZL) – trafić
- cyndra – lont
- cyntla – setka wódki
- cyplik – frędzel
- Cysarok – Austriak
- Cysarzoki – mieszkańcy byłego zaboru austriackiego
- czelodka – gromadka (dzieci, znajomych)
- cześnia – czereśnia (zrr)
- czorny abo zmaraszony – brudny, czarny
- czoska (ZL) – kawałek drewna z żywicą
Ć [edytuj]
- ćma – ciemność
- ćmawomodry – granatowy
- ćmawy – ciemny
- ćmić się – ściemnia się
- ćmić – palić
- ćmiyl – trzmiel
- ćmok, cima, cimok, ćma – ciemno, ciemność. Ale z ciebie ćmiok – Ale z ciebie ciemnota.
- ćwierciok lub ćwiara – ćwiartka wódki lub naczynie o takiej pojemności
- ćwikła – buraki
- ćwok – przygłup, oferma
D [edytuj]
- dachdeker – dekarz
- dakel – ucho
- dakle – uszy
- dałerwela, dauerwela – trwała ondulacja (ZL)
- danga – tęcza
- darzić sie – szczęścić się, udawać się, wieść się
- dąbek – chryzantema
- deka – koc
- dekiel, dekel – pokrywka, nakrętka, wieczko
- dinks, dings – coś nienazwanego (słowo wytrych), zastępuje prawie wszystkie nazwy własne związane z przedmiotami
- dochtór – lekarz, doktor
- doczkej, doczkej se – poczekaj, zaczekaj
- dostony – dojrzały (ZL) – dotyczy przede wszyskim owoców i warzyw dojrzewających w sztucznych warunkach.
- dowka – podatek
- dóma – do domu !
- drabem – szybko
- drabiniok – wóz drabiniasty (ZL)
- drabko, drapko – szybko
- drabsik – rabuś
- drach – rozrabiaka zob.: lomp
- drak lub drach – latawiec
- drałować – maszerować, szybko iść
- drzewo – drewno
- drzymota – drzemka, senność, nieodparta chęć snu
- du dom – do domu (zrr)
- dudki – pieniądze
- duldać – pić, zwł. głośno
- dupny – wielki, duży, ogromny
- durdlać – mówić pod nosem, niezrozumiale
- durszlak – cedzak do makaronu (ZL)
- durś, durch (ZL) – wciąż, na wylot, por. fórt
- dwiesta – dwieście
- dychnąć, dychnąć se – odpocząć, odetchnąć
- dycki – zawsze
- dyć – owszem, rzeczywiście, przecież
- dykcjonorz – słownik
- dylówka – podłoga z desek
- dymfer – duży garnek
- dymbcok – dąb, klocek z drewna dębu (ZL)
- dyndel – suknia z dekoltem
- dynga – tęcza
- dyskietka – dyskietka komputerowa, płyta CD, karta pamięci, karta do bankomatu, karta kredytowa, itp.
- dziambel – wróbel
- dziecka – dzieci (lm) (ZP)
- dziesiyńć – dziesięć
- dziewiyńć – dziewięć
- dziod – żebrak, niedołęga (ZL)
- dziołcha – dziewczyna
- dzióbek – pocałunek (delikatny w usta)
- dźwiýże- drzwi
- dżistać – obgadywać, pleść głupstwa (zrr), pierdzieć, mieć biegunkę, rozwolnienie, zwymiotować, puścić bąka, palnąć głupstwo, mówić bez sensu, za dużo zob.: nadżistać się
- dżistnąć – upaść, palnąć głupstwo, zwymiotować, puścić bąka
E [edytuj]
- e – dobrze (ŚC)
- efyj – strzał zewnętrzną częścią stopy (w fusbalu)
- ek – zakręt, róg
- eka – poprzeczka
- eknąć się – pochylić się
- ekstra – specjalnie
- elefant – słoń
- eli – jeśli, jeżeli, czyli
- elwer – jedenastka (rzut karny), bezrobotny
- enta – szczupak (skok do wody), kaczka, upadek (np pośliznąć się: "wywalić enta")
- epa – torba platikowa, reklamówka
- epny – wielki
- erbnyć, erbnąć – zob.: chabnąć, odziedziczyć
- etla – motor, motorower
F [edytuj]
- fach – półka lub talent zawodowy lub zawód np. mieć fach w ręku
- fachlować – szybko jeść, chełpliwie
- fachman – fachowiec (ZL)
- faflok – gaduła, piersiówka
- fajer, fajera – impreza
- fajfka – fajka
- fajla – pilnik
- fajlbank – stół warsztatowy
- fajlować, sfajlować – obrabiać pilnikiem
- fajować – owiewać zboże z plew (ZL)
- fajrować – świętować, obchodzić np. urodziny
- familio, familija – rodzina
- familok – budynek wielomieszkaniowy (kamienica)
- fana – flaga
- fandzolić, fanzolić – smęcić, mówić nie na temat
- fanga – uderzenie pięścią (zob.: zwroty śląskie)
- fanzola, fandzola – fasola
- fara – plebania, parafia
- farba – barwa, kolor
- farbić – barwić
- farcić się – opłacać się
- farfocel – zob.: chadziaj – 1. fusy 2. drobne śmieci (zob. flyje znaczenie drugie)
- farorz – proboszcz
- fas, faska – beczka różnej wielkości
- fater – ojciec (także łociec)
- faustlik – średni młotek, mniejszy od pyrlika zob.: pyrlik
- fazan – bażant
- fe – parzyć (ŚC)
- fecht – iść na fecht– iść żebrać
- fedra – sprężyna
- fedrować – urabiać np. węgiel przez górników
- fefermincka – mięta (herbata miętowa)
- feflać – mówić głupoty
- fejszter – leśniczy, myśliwy (ZL)
- felc – zagięcie, połączenie arkuszy blach (ZL)
- ferszalung – zob.: arbajtancug
- fertich – gotowe (ZL)
- fest – silnie, pewnie, bardzo
- fet – smalec, tłuszcz
- ficować – cerować
- fiksowanie – ogranie przeciwnika (w fusbalu)
- filcok – kalosz z filcem
- filok – pióro wieczne, długopis
- filor – filar, słup
- filować – podglądać, napełniać np. pączek marmoladą
- filter – filtr
- fiśla – strych
- fiśnięty – pomylony
- flama – płomień
- flanca – sadzonki roślin (ZL)
- flaszka – butelka
- flek – plama
- fliga – mucha
- fliger – samolot
- flugcojg - samolot
- flyja – nieporządna gospodyni, brudas
- flyje – 1. rozwielitki (czasem waserflyje) 2. fusy, zawiesina, pomyje
- fojera, fojerka – ognisko
- fojercok – zapalniczka
- fojerman – strażak
- fojerwera – straż pożarna
- folguma – koło obciągnięte gumą (ZL)
- fomlowanie – indywidualna gra w fusbal
- forhang – zasłona (zob.: zwroty śląskie)
- forsztelować – wyobrażać
- fórt – ciągle (ŚC) precz, (być fórt) daleko
- Franc- zdrodbniale Franciszek
- frasunek – zmartwienie
- frechowny – bezczelny (ZL)
- frela – panna, zdrobniale z sympatią
- frelka – panienka
- Frida – zdr. Fryderyka
- frup, fróp – korek butelki
- fulać – kłamać, mówić niestworzone rzeczy
- funt – pół kilo
- furgać – fruwać, latać, łopotać (dot. np. flagi)
- furmon – osoba powożąca fura lub bryczką (ZL)
- furt – precz, (być furt) daleko (zob.: zwroty śląskie)
- fusekla' fuzekla - skarpetka
- fusbal – piłka nożna
- fusgruba – kanał piekarski
- fuslapa – onuca
- futer – jedzenie, pasza dla zwierząt
- futrować – karmić zwierzęta, żartobliwie w stosunku do człowieka
- fuzekle, fusekle – skarpetki
- fyjtla – 0,25 litra wódki
- fynsterbret – parapet
- fyrlok – mątewka
- fyrtniony – zwariowany
G [edytuj]
- gacić – ocieplać, izolować
- gadzina – zwierzęta
- galert, galyt (ZL) – galareta z nóżek wieprzowych
- galoty – spodnie
- ganc – całkiem, bardzo
- gangol – zob.: ancug
- gańba – wstyd
- gardina – zasłonka, firana
- gardinsztanga – karnisz
- gebis, gybis – proteza (zębowa)
- geburstag – urodziny
- geldtasza – portfel (zrr)
- gelender, gelynder – poręcz
- gelt – pieniądze
- geltag – dzień wypłaty, wypłata
- genau – 1. teraz 2. dokładnie
- gepel – kierat (ZL)
- gericht – sąd, budynek sądu
- gibać się – śpieszyć się
- gibem – szybko
- gibis, gybis – sztuczna szczęka
- gibki – szybki
- gichnońć – 1. uderzyć, 2. nalać trochę wody do wiadra lub zaprawy (ZL)
- gift – trucizna
- gilać – łaskotać
- gilgotki – łaskotki
- gipsdeka – sufit
- gira – noga
- gisd zob. gizd
- giskana, gizkana – konewka, polewaczka
- gitra – kraty
- giwera – karabin lub broń
- gizd, gizder – 1. zob. chachor 2. diabeł (zob.: zwroty śląskie)
- glaca – łysina
- glacok – łysy
- glajcha – 1. zakończenie pewnego etapu robót, 2. ostatnie murowanie budynku mieszkalnego (ZL)
- glajza – szyna
- glajzy – Aparat na zeby (lub l.m. słowa szyna)
- glanc – połysk
- glancować – polerować
- glaska – szklanka
- glaskugle – bombki (ZL)
- glaskule – szklane kulki
- glyjta – emalia
- gładko – ślisko (ZL)
- głoskać – głaskać, pieścić
- gnojok – pryzma na obornik
- gnotek – pniak, klocek do rąbania drewna
- godać – mówić
- godka – mowa, język
- godny – głodny
- Gody – Boże Narodzenie
- gody – wesele (ŚO)
- gogoły – niedojrzale owoce (ZL)
- goloc – fryzjer
- gołka - bąbka choinkowa
- gorać, goreć – palić się zob. też hajcować
- görka – poddasze, górka
- gorki – gorący
- gorol – nie Ślązak, góral (ŚC)
- górol - góral
- gorszyć się – obrażać się
- gorzoła, gorzołka – wódka, alkohol
- gowa – głowa
- góra – strych
- górol – góral
- grabcok – grab (ZL)
- graca – łapa, motyka
- gracać się – powoli coś robić
- gracić – zob. ciorać
- gramili´c sie – wydostawa´c sie
- grincojg – jarzyny (niem. Grünzeug, zielenina)
- griyniol – zielona ślina "z płuc"
- grotek – balia (ZL)
- gruba – kopalnia
- grubiorz – górnik
- grunta – fundamenty (ZL)
- gryfny – ładny
- grzych – grzech
- gulik – studzienka uliczna, odpływ ścieków
- gulnac – napić się łyka (ZL)
- gumolok, guminiok, gumiok – kalosz gumowy, (kalosze), gumowe buty
- gumowe dakle – gumowe uszy (podsłuchiwanie)
- gupi – głupi
- gupielok – głupiec (pobłażliwie)
- gutalin – pasta do butów
- gwjoździorz – astronom
- gymba – buzia, twarz
- gynsi pampek – stokrotka
- gynsty – gęsty
- gypehalter – bagażnik rowerowy
- gyrcać – bekać
- gyszichta – historia
- gyszynk – prezent
H [edytuj]
- habać, habić – nabrać czegoś ponad miarę, czasem też kraść – nahabiou żeh tego tyla co torozki ni wiym co stym robić nabrałem tego tak dużo, że teraz nie wiem co z tym robić
- habeta/habety – rzecz która jest bez wartosci np. na grzyby habety (grzyb stary, podziurawiony) (ZL)
- habozie – śmieci
- haderlok – szmaciarz (handlarz makulaturą, zajęcie archaiczne)
- hadra – szmata
- haferfloki – płatki owsiane
- haja – awantura, kłótnia, bijatyka
- hajcować – palić, grzać, ogrzewać
- hajer – rębacz strzałowy, górnik strzałowy
- hajs – coś gorącego np. piec węglowy w kuchni (ZL)
- hajziel – toaleta (Szablon:niem., austryjacki Heisel).
- hakać – plewić
- hakenkrojc – swastyka
- halać – głaskać
- halba, halbciok – butelka wódki (półlitrówka), półlitrowy kufel piwa (niem. halb – pół)
- halbcajt – połowa meczu (niem. halb + die Zeit = pół + czas)
- halbki – lekkie buty (ZL)
- halnager – pomocnik budowlany (ZL)
- haltysztela – przystanek (autobusowy, tramwajowy) (niem. halten + die Stelle = zatrzymać się + miejsce).
- hampelman – pajac
- handgrif – uchwyt
- handszuły – rękawiczki
- Hanys – polskie określenie Ślązaka (od Hansa) zob. Ślónzok
- hapik, hapil – sknera
- harest, herest, hareszt – areszt, więzienie (zob.: zwroty śląskie)
- harkać – pluć
- haśauto – śmieciarka (ZL)
- hasie – śmieci,popiół
- hasiok – śmietnik
- haszpel – 1. staroć, 2. stary grat, 3. nie nadający się do użytk. kołowrót górniczy, 4. zwrotnica (w kopalni)
- hauskyjza – "półtopiony" ser z kminkiem o ostrym smaku; ser domowy
- hawerfloki – płatki owsiane
- haziel – ubikacja
- hazok – zając
- heft – zeszyt
- heftnyć - przyszyć, przyczepić, przyspawać
- heftować – wymiotować
- hejbama – akuszerka
- heklować – szydełkować
- heksa – czarownica, zła kobieta
- heksenszus – nagły ból kręgosłupa, "postrzał" (zob.: zwroty śląskie)
- hepać – odbijać (odgłos po jedzeniu)
- hercklekoty – palpitacje serca
- hercowa – łopata do węgla
- hercszlag – zawał serca (niem. der Hẹrzschlag)
- hereszt – areszt
- heresztant – aresztant
- heresztować – aresztować
- heringi – śledzie, patrz bratheringi
- heta! – w prawo! (przy powożeniu komenda dla konia)
- hica, hyc – upał
- hintehaus – oficyna
- hoch glanc – wysoki połysk
- holce – wysokie lub ciężkie buty z grubą podeszwą oraz wysoką cholewka za kostkę np. glany (ZL)
- hołda – góra, wysypisko w pobliżu kopalń, hut i zakładów przetwórczych
- honem – szybko (ŚC)
- huciorz – hutnik
- huncwot – łobuz (niem. Hundsfott, pochwa suki)
- hunzytryjgi, hozyntregry, hozyntregi – szelki
- hyngiel, hynkiel, hynkel – uchwyt
- hyrdoń – szyja
I [edytuj]
- inacyć, przeinacać – przekręcać, wywracać kota do góry nogami (ZL)
- inkszy, inakszy (ZL), inszy (ŚC) – inny
- ino – tylko, iny zob. jyny
- internec – internet
- izba – pokój, dom
- ize – że (ZL)
J [edytuj]
- ja – tak
- jabol – wino jabłkowe
- jagódki, jogódki – porzeczki
- jakla – marynarka, żakiet, kurtka
- jamrać, jamrować – skarżyć się, lamentować
- jarzyniok – sklep z warzywami
- jedyn – jeden
- jegła – igła
- jeronie, jezderyna (wyrażenie ekspresywne) – do pioruna
- jezderkusie ! – o rany !, okrzyk przestrachu, (zob.: zwroty śląskie)
- jo – ja (rzecz., lp, M.)
- jodać – jeść
- jodło – jedzenie
- juzaś – znowu
- jył – ił, pole iłowe (ZL)
- jyny – tylko (ŚC)
K [edytuj]
- kabza, kapsa – kieszeń
- kachla – kafelka
- kachlok – piec kaflowy
- kadubek – budka lęgowa dla ptaków, karmnik
- kaj tam – gdzie tam
- kaj? – gdzie?
- kajnikaj – gdzieniegdzie
- kalfas – pojemnik na zaprawę murarską
- kalić sie – opłacać się, np. To mi sie niy kali = To mi się nie opłaca, chmurzyć (Chmurzy się nad Mikołowem = Kali się nad Mikołowem)
- kalyka – kaleka
- kamel, kamela – wielbłąd
- kamelka – rumianek
- kamerlik – komórka
- kamrat – kolega, kompan, przyjaciel, towarzysz (zrr)
- kamrateczka – przyjaciółka, powierniczka
- kana, kanka – bańka (np. na mleko)
- kandy – gdzie, którędy, dokąd
- kanona – armata
- kapa – przód (nos) buta, narzutka na łóżko, narzuta betonowa na komin itp.
- kapelka – beret
- kapelonek – wikary
- kapoła – idiota (ZL)
- kapołka – serwatka (ZL)
- kara – taczka
- karasol, karyzol – karuzela (Górny Śląsk *)
- karlus – przystojny chłopak
- karminadel, karbinadel – kotlet mielony
- karnąć się – przejechać się
- karpyntel – potencjometr (regulator w radiu) (zob.: zwroty śląskie)
- karyta – kareta
- kasik, kajsik – gdzieś
- kastrol – sagan
- kastla – skrzynka,skrzynia,kubeł
- katung – karton, kartong (ZL)
- kaugumina, kauguma – guma do żucia
- kawalery – pajęczyny
- keciok – karuzela łańcuchowa
- kej – jak
- kejfer – stonka ziemniaczana
- kelnia – chochla
- kepa – strzał głową (w fusbalu), skok do wody "na głowę"
- kerchow, kirchow – cmentarz (ZL)
- kery – który
- kesik, kejsik – kiedyś
- keta, kieta – łańcuch, bransoletka
- kibel – wiadro
- kichol – nos (brzydki)
- kidać – plamić, kapać
- kidnąć – nalać trochę wody (ZL)
- kiecka – spódnica, sukienka
- kiej – gdy, kiedy (zrr), kie (ŚC)
- kielnia – chochla
- kierhof – cmentarz
- kiero, kiery – która, który
- kieryndy – którędy, dokąd (zrr)
- kieuzać – slizgać się, kieuznouć – poślizgnąć
- kilać – łaskotać
- kimać – spać
- kiniol – nos (brzydki)
- kiper – auto z podnoszona paką pot. wywrotka (ZL)
- kipować – strzepywać popiół z papierosa
- kiprować – wysypywać (ZL)
- kirschszrank (ZL) – ozdobna szafa na kieliszki
- kista – skrzynka, np. kista piwa
- kiszka – kwaśne mleko (ZL)
- kizlok – kamień
- klachać – plotkować, por. teklać
- klachy – plotki
- klajd – suknia
- klang, klank – dźwiek
- klapaczka – łapka na muchy
- klapiczka- pułapka na ptaki
- klapiok – twarz
- klapsznita – podwójnie złożona kromka
- klara – słońce
- klejzy, klołzy – kluski (nie makaron!!!)
- klekot – grat
- klepoki – bilon
- klika - paczka znajomych, grupa
- klipa – fajtłapa, niezdara, niedołęga
- klojznońć, kielzać (zrr) – poślizgnąć się
- klopsztanga – trzepak
- klotka – klatka
- klouper – trzepaczka (do dywanów)
- klupać – pukać
- kłóotka – kłódka
- knefel, kneflik – guzik
- knif – sposób
- knobloszka – kiełbaska czosnkowa, parówka
- knyrps, knirps – parasolka
- kobiyta – kobieta
- kobuch – jastrząb (ZL), nieporęczne naczynie (Górny Śląsk *), kontroler (biletów)
- kocher – pojedyncza, elektryczna kuchenka
- kofer – walizka
- kojtnąć – umrzeć
- kokosfloki – wiórki kokosowe
- kokot – kogut
- kokotek – kran
- kole – koło, niedaleko, obok, wokół
- kolybać – kołysać ((ZL), zrr)
- koło – rower
- kołocz – ciasto drożdżowe, placek
- kołoczek – drożdżówka
- koncek, konsek – kawałeczek
- Kongresówka – ludzie z K. – z byłego zaboru rosyjskiego
- kopacka – wykopki (ziemniaków) (ZL)
- koperfytle (ZL) – zob.: patrony
- kopidoł – grabarz (ZL)
- kopruch – komar
- kopyrta – koperta
- kopyrtka – salto, przewrót
- korcić – kusić
- korflasza – bania na wino
- korcastla – węglarka
- kostyra – kość (ZL)
- koulkastla – węglarka
- kowol – kowal, pracownik torowy
- kozać – kazać
- kozatelnica – ambona
- Koziki – (przykro mi, ale zasłyszane) emigranci z płd-wsch. Polski
- kozok – koźlarz (grzyb) (ZL)
- kracpuc – rodzaj tynku
- kragel, kragiel – kołnierz
- krajzyga – piła tarczowa z blatem (ZL) zob.: blat
- krancek – plasterek → krancek wurztu – plaster kiełbasy
- kraśikůń, rośikůń (ZL) – koniczyna
- krauza – słoik
- krepel – pączek
- kristbaum – drzewko świąteczne, choinka
- krojc – krzyż
- krojcok – mieszaniec (ras); osoba, której rodzice pochodzili z dwóch różnych grup etnicznych; mieszaniec polsko-śląski
- krojcung – skrzyżowanie
- krojzoter – żmija zygzakowata (ZL)
- kronflek – obcas, fleczek
- kronlojter – żyrandol
- krupniok – kaszanka
- krupy – 1. kasza; 2. drobny grad
- kryka, kryja – laska
- kryklać – mazać, bazgrać na papierze
- krzipop, krzikop (ZL) – rów
- krzok, kszok – krzak
- ksiónc – ksiądz
- kucać – kaszleć
- kudłać – czochrać (zrr)
- kudły, kudełki – brzydkie włosy
- kugla (ZL) – kula
- kuglagry – łożyska samochodowe zrr
- kukać – zerkać
- kuklok – tzw. judasz, wizjer w drzwiach
- kulok – wałek do włosów, papilot
- kulać – 1. toczyć; 2. wałkować (np. ciasto na makaron)
- kurbla – korba
- kurwizna – wietrzna pogoda
- kurzica – cynamon
- kurzok – palacz
- kurzyć, kurzić – palić papierosy
- kusik – buziak
- kust – wyżywienie
- kwaretka – 0,25 litra wódki
- kwaska – 1. kapusta kiszona; 2. sok z kiszonej kapusty
- kyjza – ser
L [edytuj]
- lachać sie – śmiać się (zrr)
- lacie – domowe obuwie, papcie
- laclik – śliniak
- laga – gruby kij
- lahyta – grubsza listwa (ZL), zob.: [[{{{1}}}]] lajsta
- lajbik – zob.: bishalter
- lajera – katarynka lub ciągłe powtarzanie tego samego
- lajerman – kataryniarz (zrr)
- lajsta – listwa
- lak – cerata
- lanzok – gruzlica
- larmo – hałas, krzyki
- lasia – metalowa poprzeczka przy słupku, do której przybija się przęsło płotu (ZL)
- lata – zob. eka
- latopjyrz – nietoperz (ZL)
- latosi – tegoroczny
- latoś – w tym roku
- lauba – 1. ganek 2. altana 3. wiatrołap (ŚO)
- laubzyga – cienka piłka metalowa do wycinania gł. w drewnie (włośnica)
- laufrowac – biegać
- launa – humor
- lazaryt – szpital
- leber – osoba niefrasobliwa, leser
- leberwuszt – pasztet (wątrobianka)
- lecieć – padać (deszcz), biec
- legitka – legitymacja
- legnóć – położyć się (ZL)
- lejty – lanie
- leko – łatwo
- leluja – ciamajda, mieczyk (bot.), lilia (bot.)
- leluń – jeleń
- lewajtkosz – mańkut
- lezie – idzie, wchodzi (zrr)
- lichy – słaby, mizerny
- ligysztul – leżak
- lilowy – fioletowy
- limo – podbite oko
- linkera – kierownica (ZL)
- lipsta – narzeczona, ukochana (zrr)
- lipścić – flirtować, chodzić ze sobą
- lipynsztift – szminka
- liwa – gęś (ŚC)
- lojfer – dywan, chodnik
- lojza – wesz
- lomp (ZL)– zob.: dziod, zob.: chachor
- loncetla – kwit z wypłaty
- lufciorz – turysta (ŚC)
- luft mysza – nietoperz
- luft – powietrze
- luftbiksa – wiatrówka (strzelba)
- luftnąć sie – nie trafić w coś, zaczerpnąć powietrza, (zob.: zwroty śląskie)
- luftować – przewietrzać, np. pomieszczenie
- lump – dziad
- lygnąć sie, legnąć (zrr) – położyć się
- lyjówa – brzydka fryzura, tłuste, przepocone włosy
- lykarstwo – lekarstwo
- lykować sie – leczyć się, opatrywać
- lynga – bagietka
- lynga – bułka francuska
- lyńcuch;leyńcuch (ZL) – zob. keta
- lyńdźwiny – nerki
- lyskowe – orzechy laskowe
Ł [edytuj]
- łach, łachy – ubranie
- łaska – łasica
- łaz – młody las (ZL)
- łazęga, łazynga – włóczykij
- łazić – chodzić
- łeb (rzecz., lp, f(!), M.) – łeb (rzecz., lp, m, M.)
- łechtać – łaskotać zob. gilać
- łobrus, uobrus – obrus zob. serwet, tisztuch
- łobślindrać się – ubrudzić się
- łociec, uociec – ojciec (także fater)
- łonaczyć sie – źle się prowadzić, uprawiać seks
- łonaczyć, załonaczyć – robić, założyć, zmieniać, przekształcać (słowo wytrych, jak np. tegować)
- łoński – miniony (rok, tydzień)
- łosiym, łoziem – osiem
- łosprawiać – opowiadać
- łostuda – kłótnia
- łoszczymnie – ciemno i ponuro
- łoszkliwy, oszkliwy (zrr) – wstrętny, ohydny
- łoszkrabiny – obierzyny z ziemniaków
M [edytuj]
- macha – mina (zob.: zwroty śląskie)
- majs – kukurydza (ZL)
- majtać – robić ślad pędzlem lub malować drobnymi ruchami (ZL)
- majzel – przecinak (ZL)
- makówa – rękawica, rękawica bokserska
- makówki – potrawa – deser wigilijny z mielonego maku, słodkich sucharów lub bułki i mleka
- malckawa – kawa zbożowa
- malnůć – pomalować (ZL)
- malta – zaprawa murarska (zrr) (ZL)
- mamlać sie – całować się
- mamlać – żuć, lizać
- mamlas – niezdara
- mamrać – narzekać
- mandle – migdały
- mantel – płaszcz
- mara – smród
- maras – brud, błoto
- markotny – smutny, zasmucony lub nie w humorze
- masara – duża mucha (ZL)
- masny – tłusty, (ale jeżeś masny – ale jesteś gruby)
- masorz – rzeźnik (zrr,)
- maszkiycić – jeść, wyjadać smakołyki (zob.: zwroty śląskie)
- maszkiytnik – łakomczuch, osoba łasa na słodycze
- maszkyty – słodycze
- maścić – psuć, zawalać sprawę
- maślnicka – maselniczka
- maznońć – uderzyć
- medalikorze, medaliki – ludzie z Częstochowy
- melać – mleć
- merta – mirt
- meter – metr
- miano – imię i nazwisko, nazwa
- miech – worek
- mierzić – denerwować (od zmierzły – nieznośny)
- miesioncek, miesionczek – Księżyc
- mieszek – portfel na drobniaki lub portfel (ZL)
- miglanc – cwaniak, łobuz, leń
- mioł – miał
- misyjo – misja
- miszong, miszung misiung – zaprawa murarska (ZL); bałagan
- mita – środek boiska piłkarskiego
- miyjsce – miejsce
- miynsek – portmonetka (ŚO
- mjarkować – badać
- mlyc – mniszek lekarski
- mo – ma
- mobilniok – telefon komórkowy
- moczka – potrawa wigilijna
- modry – niebieski
- mody – młody
- mojik – podbiał
- mondry – mądry
- mono, możno – może
- moplik – motorower
- morus – brudas (ZL)
- morzisko – biegunka
- morzyć – czuć bóle brzucha (zob.: zwroty śląskie)
- mosz – masz
- mota – ćma, mól
- motlać się – gmatwać się, plątać
- możno – możliwe
- mrankotny,mrancaty (ŚO) – zmierzły zob. markotny
- muldać – zob. cyckać
- mulorz – murarz
- municyjo – amunicja
- murcek – górnik (patrz tez ryl – obraźliwie)
- muskle – muskuły
- muter, mutra – matka
- muterka – nakrętka
- mycka – czapka
- myjtermas – metr krawiecki
- mylka – zupa mleczna z mąką (ZL)
N [edytuj]
- na! – masz!; (proszę) weź
- nachtop – nocnik
- nacyjo – naród
- naćkać się – najeść się, napchać żołądek
- nadżistać się – wypić za dużo, pijany zob.: dżistać
- nagaty – goły (ŚO)
- nagel – gwóźdź
- najduch – 1. znajda; 2. smyk (o dziecku)
- naloć komuś – pobić kogoś
- nańće – proszę wziąć
- napasztować – przedrzeźniać, dokuczać A uon mie napasztuje – on mi dokucza
- naprać sie – upić się (zob.: zwroty śląskie)
- naprany – pijany
- naroz – naraz
- naskfol – specjalnie (ZL)
- nasuć – nasypać
- nazad, nazod – z powrotem, (zob.: zwroty śląskie)
- nazdać – zwymyślać
- nec – siatka
- Neger, Nyjger – Murzyn
- nerwowac – denerwować (ZL)
- nie wert – nie warto
- nieskoro – późno
- nikaj – nigdzie
- niy – nie
- Niymiec – Niemiec
- niyusuchliwy – nieposłuszny
- nociastek – zakwas chlebowy (ZL)
- nocka – nocna zmiana
- nudelkula – wałek do ciasta
- nudelzupa – rosół (zupa) z makaronem
- nudle, nugle – makaron
- nulki – szpulki
- nupel, nuplik – smoczek
- nynać – spać (o dziecku), zob. kimać
O [edytuj]
- obacht – uwaga
- obalić, łobalić (ŚO) – przewrócić (zob.: zwroty śląskie)
- oberiba, ouberiba – kalarepa
- obiód, łobiód – obiad
- oblekać – ubierać
- oboczyć – zobaczyć, ujrzeć, dostrzec
- obstować – stać za czymś (dotyczy wyrażanych opinii, światopoglądu)
- obszkrobac – obdrapac (ZL)
- obsztalowac – zamowic
- obuć – założyć, ubrać
- ochlaptus – zob.: ożyrok
- oddychnąć se – odpocząć sobie, odetchnąć
- ofultać się (zrr) – popluć się, pobrudzić się jedzeniem
- ogacić – owinąć lub ocieplić
- ogonek – kolejka
- oklapnyć – opadnąć
- olik – niski gruby człowiek
- ołblat – podstawka pod piwo, okrągły wafel wyrabiany jak gofry
- oły, uły – krzywe nogi
- oma – babcia, staruszka
- omparta – rzut sędziowski
- onaczyć, uonacyć – zob.: łonaczyć
- oni, łoni – wy, dawniej zwracano się do starszych osób zawsze z szacunkiem, w 3-ej osobie.
- onkel – wujek zob.: ujek
- opa – dziadek (zrr) zobacz też upa
- oplerka, oplerek – gruba parówka
- ordnung – porządek
- ostuda, łostuda, uostuda – wstyd, obciach, Niy rób mi uostudy – Nie przynoś mi wstydu
- ouberiba, oberiba – kalarepa
- ożarty – zob.: naprany
- ożyrok, łożyrok – pijak
P [edytuj]
- padać – mówić, powiadać
- padze – pada (zrr)
- paker – muskularny mężczyzna
- pakerny – umięśniony, wielki
- palica – głowa
- pampoń, pampuń – rolnik, gospodarz np. srogi pampoń – bogaty gospodarz na wsi
- pana – przebita opona (zob.: zwroty śląskie)
- pantać – pętać, wiązać, przywiązywać (ZL)
- papać – jeść (używane w stosunku do dzieci)
- papagaj – papuga (ZL)
- papel – twarz (gruba) "taki papel"
- papendekel – tektura
- papiok (GŚ), papniok (ZL) – gwózdek (dokładnie gwóźdź wbijany do papy)
- paryzol – parasol (por. knyrps)
- pastwa – pastwisko (ZL)
- patrony – naboje → placpatrony – kapiszony
- patyntregel – bagażnik
- pedzieć, pedzioł, pedzioła, pedzieli – powiedzieć, powiedział, powiedziała, powiedzieli
- penzyja (ZL), pynzyja – w:emerytura
- perfum, parfium, parfin – w:perfumy
- petronelka – lampa naftowa
- pfyrzichy – brzoskwinie
- pic – blef
- piec – smażyć
- pierona kandego – zob. jeronie
- pieroński – cholerny
- pierwyj – dawniej (zob.: zwroty śląskie)
- pierzyński – zob. pieroński
- pikać – kłuć (zob.: zwroty śląskie)
- pila – tabletka, pile – tabletki
- pilować – iść/jechać szybciej
- piontka – pięćdziesiąt groszy (zob.: zwroty śląskie)
- piskać – gwizdać, grać na piszczałce
- pitfok – nóż do chleba, kozik, scyzoryk
- pitlok – tępy nóż (ZL)
- piyńć – pięć
- piyńść – pięść
- piznąć – uderzyć, np. Na banhofie pizło dwie – zegar dworcowy wybił drugą (godzinę)
- piździawica – ziąb, mróz
- piździeć, piździć – ziąbić, wiać
- piździk (ZL) – zob.: moplik
- plac – podwórko
- plafoniera – rodzaj oprawy oświetleniowej
- plała – brezentowy dach ciężarówki, dach namiotu
- plandeka – brezentowy dach ciężarówki
- planeciorz – astrolog
- plaskaty – płaski
- plompa – pompa
- płaczki, płacki – łzy (ZL) – (zob.: zwroty śląskie)
- płony – niesłony, jałowy (zrr)
- po bosoku – boso
- po leku (patrz leko) – powoli, łatwo
- po wiela? – za ile?
- pochać – broić, ruszać żarem w palącym się piecu
- pocwić – zauroczyć (tylko w stronie czynnej) (ZL)
- podciep – podrzutek
- podugowaty – podłużny (ZL)
- podwiela – póki, dopóki, dokąd, jak długo (zrr)
- podzim – przedzimie, późna jesień
- podziwać sie – przyglądać się (zrr)
- pogańskie krupy – kasza gryczana
- pojakymu – dlaczego (ZL)
- pole – podwórko (zp)
- Poloki – Polacy, emigranci z poza Śląska
- Polska – teren Polski poza Śląskiem
- polter – zwyczaj weselny w domu panny młodej trzaska się szkło i hałasuje (GŚ)
- pompać – pompować powietrze np. do koła (ZL)
- pomywać – zmywać naczynia
- Ponbóczek – Pan Bóg
- ponć – pielgrzymka
- pòńść – pójść
- popsznioł, popśnioł – narwaniec (zrr) nicpoń, niejadek
- portmanyj – portfel, portmonetka
- porwać – ukraść
- posaŋknąć – rzucić urok, zaczarować (ZL)
- postrzedni – pośredni, średni, środkowy
- poślimtany – poplamiony
- pośmiwny – lubiący wyśmiewać innych
- pośtamfować – potłuc, rozgnieść ziemniaki (ZL)
- potek – ojciec chrzestny (ZL)
- potka – matka chrzestna (ZL)
- potrow – drugi pokos siana (ZL)
- powanz, powąz – drąg do mocowania siana i słomy na wozie (ZL)
- powązić – mocować snopy lub siano na wozie (ZL)
- pozór – uwaga (zob.: zwroty śląskie)
- póć – chodź (idziemy)
- pódź (nó) sam – chodź (no) tu
- półrzitek, półźitek – pośladek
- pra? (zwrot retoryczny) – prawda?
- prać się – bić się
- prawok – prawdziwek (grzyb)
- preswuszt – salceson
- prezwoszt – salceson
- procesyjo – procesja
- prontki – druty (dziewiarstwo)
- przać komuś (a. pszać) – kochać kogoś, schlebiać komuś (zob.: zwroty śląskie)
- przeblekać – przebierać się
- przeca – przecież
- przeciepować – wypominać (ZL), przerzucać
- przedsia – samodzielnie, na własną rękę
- przekludzać się – przeprowadzać się
- przeńście – przejście
- przepadzity – zachłanny
- przifanzolić – uderzyć, przypieprzyć
- prziporek – rozporek
- przychlast, przichlast – pupil, maminsynek
- przykopa, przikopa – rów, strumyczek
- przyrychtować – przygotować
- psikać – kichać
- psinco, psińco – nic, (zob.: zwroty śląskie)
- pszoć – kochać
- puki (robić) – pierdzić
- pukiel, pukel – garb; plecy
- pukieltasia, pukieltasza, pukieltaśka – plecak, tornister
- puklaty – garbaty
- pulać – sikać
- pulać się – śmiać się, naśmiewać się
- pulok – penis
- pultok, putek (ZL) – indyk
- pultać, popultać - plamić, poplamić
- půń, půnki – jabłoń, jabłonki
- purtnońć sie – puścić bąka
- pychol – pysk
- pykać kogoś – kiwać kogoś (ZL)
- pympek – pępek
- pyndala – pedał (ZL)
- pyrlik – duży młot
- pyrsk – na zdrowie, cześć (na pożegnanie)
- pyrtek – malec
- Pyra - poznaniak, Wielkopolanin
- pytlik – zob. bojtlik
- pytok – żebrak
R [edytuj]
- rabarber – rabarbar
- radijok, radyjo – radio
- radiska – rzodkiewka
- raja – 1. grządka, 2. wers, 3. rząd (w drugyij raji – w drugim rzędzie), 4. kolejka (po zakpu czegoś) boua srogo raja była duża kolejka
- rajbetka – packa murarska
- Rajch – Niemcy (jako kraj, ale głównie RFN)
- rajcować – 1. dyskutować, 2. podniecać, 3. →
- rajtować – ujeżdżać, jeździć na czymś (na koniu, ośle, świni)
- rajza – podróż
- rajzować – podróżować
- rajzyfiber, rajzefiber – lęk (radość, podniecenie) przed podróżą
- rant – zob.: przykopa, skraj
- raszpla – 1. pilnik do drzewa,(ZBT)/(ZL) 2. ździerak do końskich kopyt (ZL)
- raub – rozbój, kradzież
- recht – racja (zwykle w wyrażeniu "mosz recht" – "masz rację")
- rechtor, rechtór, rechtorka, rechtórka – nauczyciel, nauczycielka
- reklamtasza, reklamtasia – reklamówka (torba foliowa)
- richtig – prawda, służy do zaakcentowania, podniesienia rangi słowa następującego, tłumaczone również jako bardzo, czy też zaprawdę; przykład: Tyś je richtig gryfno frela, czyli Ty jesteś zaprawdę ładną dziewczyną
- robić – pracować
- robotny – pracowity
- rod, rody/-a – zadowolony/-na
- rogolka – mątewka
- rojber – zob.: chachor, zbój
- rojbrować – rozrabiać, awanturować się
- rolcanga – klucz hydrauliczny nastawny
- rolwaga – wózek transportowy
- roma – rama, fenster roma rama okienna (zob.: zwroty śląskie)
- roumbac – wycinac drzewo w lesie lub trzaskac na mniejsze kawałki (ZL)
- romplować – hałasować
- routkapa – koźlarz czerwony (ZL)
- rouza – róża
- roz, ros – raz
- roztomaity – różnorodny (ZL)
- roztomiły – bardzo miły
- ruby – gruby
- rugzag – plecak
- ruła – 1. rura, 2. tempo (wolne), 3. cisza, spokój
- rumpel – rozbójnik, rozbrykane dziecko
- rus – karaluch
- rychtować – przygotować
- rychtować do pjeca – ładować węgiel do pieca
- rychtyk, rychtig, richtig – 1. całkiem, zupełnie, bardzo, naprawdę, 2. w porządku (zob.: zwroty śląskie)
- ryczka, ryczla – stołeczek
- Rydułtowik – mieszkaniec Rydułtów
- ryl, rylka – szpadel
- ryma – katar
- ryszawy – rudy
- ryzok – rudzielec (ZL)
- rzadny, rzodny – brzydki
- rzegotać – mówić bez ustanku
- rzondzić – mówić chopy se rzondziouy we szynku
- rzyć, rzić – dupa
- rzykać – modlić się
- rzympolić, rzempolić – grać na instrumencie (nieporadnie na instrumencie smyczkowym lub gitarze)
S [edytuj]
- (być) stela – stąd, być Cieszyniokiem, Cesarokiem (ŚC)
- sagość, sagi – nagość ,nagi(ŚC)'(GŚ)
- sakry – (iść do) diabła, 'iść w sakry – spieprzać (ŚC)
- sałot – sałata (ŚC)
- sam – tu, tutaj
- sandale – sandały
- sapieron – Górnoślązak (hanys) (ŚC)
- scyzoryki – mieszkańcy Gór Świętokrzyskich, Kielc
- se – sobie
- seblekać się, seblykać się, seblyc się (ZL) – rozbierać się
- sebuć się, sebuj się – zdjąć buty/ zdejmij buty
- sebuwac – przyrząd do zdejmowania butów
- sejmować – zdejmować
- sekutnik – komornik
- seminać – zdejmować
- serwet – obrus
- si – gorące (ŚC)
- siąpić, siąpą – mżawka (ZL)
- siedlok – rolnik, który ma dużo pola (ŚC)
- siedym – siedem
- sielok – pług dwuskibowy
- siksa – pogardliwie na młode kobiety (ŚC)
- sioci – sianie zboża (ŚC)
- siodać, siednyć – siadać, usiąść
- sipi – mży
- siupa, sipa, szipa (ZL) – łopatka na śmieci
- siupnońć (se) – kucnąć (sobie)
- siyc – kosić zboże (ŚC)
- siymiyniotka – zupa wigilijna z siemienia lnianego
- skopiec, skopek – wiadro do dojenia krów
- skorzica – cynamon
- skóndsi – skądś
- skóra – człowiek skąpy (ŚC)
- skrobaka – miotła z gałęzi brzozy
- skrobek – krochmal (ZL)
- skrynt – zakręt (ŚC)
- skubaczki – kobiety skubiące pierze
- skukać – schować (ŚC)
- skuli – z powodu, z tej przyczyny
- skyrsł (czego) – dlaczego (ŚC)
- slypia – oczy
- słepać, słeptać – zob. chlać
- Słowiok – Słowak (ŚC)
- słożyć (w piecu) – zapalić (w piecu) (ŚC)
- smarkoc, smarkocz, smark – młody, niedoświadczony chłopak, smarkacz
- smykać, smyczyć – iść gdzieś leniwie, bez chęci, spacerować bez celu (ŚC), włóczyć się
- snadnie – prosto, łatwo (ŚC)
- snopel – smark wystający z nosa
- somsiek – miejsce na słomę w stodole
- sopnąć – zareagować agresją (dot. zwierząt, ale nie tylko)
- sornik - sarna (GŚ),(zrr)
- sorõń – ktoś obrażony, obrażalski (GŚ),(zrr)
- soroń – ktoś źle wychowany, cham
- spodni – dolny (ŚC)
- spodnica – halka
- spodnioki – kalesony
- spolegliwy – godny zaufania
- spotrzebować – wykorzystać (gdy czegoś zabraknie)
- spórny – niegrzeczny (ŚC)
- sprać – zbić (dziecko) (ŚC)
- spynd – skup żywca (ŚC)
- spyrka – słonina (ZL)
- sranda – dowcip, sensacja (ŚC)
- srandowny, srandownik – dowcipny, żartobliwy, żartowniś (ŚC)
- srogi – wielki, ogromny
- sroła – gówniarz, smarkacz
- stalkapa, sztalkapa – stalowy nosek buta (np. glana)
- starka, starzyk, starzik – babka, dziadek
- stofka, stowka – pobór rekrutów
- stow – staw
- stracić – zgubić
- strom – drzewo
- strugać - rzeźbić (np w drewnie)
- strzibny – srebrny
- strzoda – środa (ŚC)
- styknie – wystarczy
- suchać – spowiadać
- suchatelnica – konfesjonał (ZL)
- suć – sypać, puszczać gazy (ŚC)
- swaczyna – podwieczorek
- šwandrotać, šwandrać – mówić
- switer, cwiter - sweter
- swobodno, swobodny – panna, kawaler (ŚC)
- sym-tam – czasami, od czasu do czasu (ŚC)
- synek – chłopak, młody mężczyzna
- syr – ser
- szaberplac – targ
- szac – kawaler, zalotnik
- szajbka – podkładka pod nakrętkę lub krótka firanka
- szajs – dziadostwo, badziewie (ZL)
- szaket – marynarka zob. taż jakla
- szałot – sałata, sałatka ziemniaczana
- szandara – żandarm, policjant
- szaufynster – wystawa, okno wystawowe
- szauszpiler – aktor
- szauszpilerka – aktorka
- szczewa – jelita, flaki
- szczewiki – buty
- szcziga, szcziżka – nieposłuszna dziewczyn(k)a
- szczyrkoć – dzwonić, telefonować
- szczyrkówka, szczyrkófka, szczyrkawka – grzechotka
- szelontać – wstrząsać
- szery, szyry – nożyce (zrr)
- szezlog, szezlong – tapczan
- szkarboły – buty (zazwyczaj stare, ciężke lub zniszczone męske buty)
- szklok – landrynka
- szkolorz – uczeń
- szkryflać – pisać
- szkudzi´c – potajemnie czego´s szuka´c
- szkuty – włosy (zrr)
- szkyrta´c – drapa´c
- szlag – uderzenie
- szlajfka – wstążka, sznurówka
- szlajmaszyna – szlifierka
- szlanga – żmija, wąż
- szlaubyncjer – śrubokręt
- szlauch – wąż (np. strażacki), gumiszlauch – wąż gumowy
- szlojder – proca
- szlug – papieros, końcówka papierosa
- szluk – łyk
- szlus – koniec, amen, kropka
- szlyjcuchy, szlyncuchy, szlincuchy - łyżwy (GŚ - zrr)
- szłapa – 1. klapa, wejście na strych (ZL), 2. noga
- szłob – zob. rus
- szłopiec – pomieszczenie nad chlewem, oborą, gdzie magazynuje się siano lub słomę (zrr)
- szmary, smary – lanie
- szmaterlok – motyl
- szmyrgielpapiůr, szmergiel – papier ścierny (GŚ)
- szmira – smar (GŚ)
- szmotlać - potykać się o własne nogi (GŚ)
- sznaps – kieliszek wódki, wódka
- sznelcug – pociąg pośpieszny (ZTG)
- sznita, sznitka – 1. kromka chleba (por. klapsznita) 2. cięcie, blizna po cięciu na ciele
- sznitbouny – fasolka szparagowa
- sznupa – 1. pysk zwierzęcia 2. nos
- sznupać – szukać, wąchać, grzebać w nieswoich rzeczach, np: zwroty śląskie?
- sznupy – tabaka
- szola – winda
- szolka – filiżanka, kubek
- szoł – szedł
- szpajza – deser, słodka przekąska
- szpanga – spinka do włosów (metalowa)
- szpanować – prostować np. szpanować gardiny, usztywniać (np. linę).
- szpargały - graty, rzeczy
- szpas – przyjemność, zadowolenie
- szpek – słonina (zrr)
- szpil – gra, zabawa, mecz, rozgrywka (np. w kartach)
- szpiler – gracz, zawodnik (zob.: zwroty śląskie)
- szpilplac – boisko piłkarskie
- szpind – szafka na ubrania robocze
- szplint, śplint – bolec (ZL)
- szpliter – ostry, drobny kawałek kości lub szkła, odłamek
- szporobliwy – oszczędny (zaleta)
- szporować – oszczędzać, gromadzić pieniądze
- szpotlać się – potykać się (o własne nogi)
- szpyndlik – szpilka
- szpyndlikosz, szpyndlikorz – skąpiec, człowiek drobnostkowy
- szpyrka – skwarka, kawałek smażonej słoniny, (zrr), słonina
- szrajbować, szkryflać (ZL) – pisać
- szrank – szafa
- szrauber – wkrętarka (ZL)
- szraubsztok – imadło
- szraubyncyjer - śrubokręt (GŚ)
- szrot – używane części samochodowe (ZL)
- sztachlok – agrest
- sztachnońć się – zaciągnąć się (papierosem)
- sztajger – sztygar
- sztajgnońć – awansować
- sztama – porozumienie
- sztamajza – dłuto
- sztanca – prasa hydrauliczna
- sztand – stoisko np. na targu
- sztechówka (ŚO), sztychówa – szpadel
- szteker – gniazdko elektryczne. przełącznik
- sztela – miejsce
- sztelung – pozycja
- szterować – 1. popychać, szturchać, ale też wywierać presję psychiczną, 2. przeszkadzać
- sztof – materiał (np. na sukienkę)
- sztok – piętro (zob.: zwroty śląskie)
- sztolc – duma, dumny
- sztole – buty piłkarskie (korki)
- sztople – drewniane podpory
- sztora – zasłona
- sztrachycle – zapałki (ZL)
- sztraf – kara
- sztrajchować – malować
- sztrasebanka, sztrasenbana – tramwaj (zbt) zob. bana
- sztreka – droga, chodnik, wał ziemny
- sztrofa – zwrotka
- sztrom, śtrom (ZL) – prąd
- sztrykować – robić na drutach
- sztuba – areszt domowy
- sztuce – getry piłkarskie
- sztucha´c – popycha´c
- sztyglować się – stroić się, malować się (makijaż), poprawiać swój wizerunek
- sztyjc – ciągle
- sztyl – kij
- sztyngiel – pręt metalowy np. do wędzenia (ZL)
- sztyrdziści, śtyrdziści – czterdzieści
- sztyrnoście, śtyrnoście – czternaście
- sztyrować – przeszkadzać
- sztyry, śtyry – cztery
- szumina – piana
- szupy – skorupy z jaj (zrr)
- szus,szust – postrzeleniec
- szusblech, szucblech – zderzak, błotnik rowerowy
- szwaja – zob. gira
- szwajsować – spawać
- szwarny – elegancki, przystojny
- szwestera – siostra
- szwigerfater – teść
- szwigermuter – teściowa
- szwong, szwung – pęd, rozpęd, zamach
- szychta – dniówka
- szynk – bar, knajpa, pub
Ś [edytuj]
- ściebać – drapować, plisować, np. drobno ściebany klajd drobna plisowana suknia
- ściyl – ściółka (ZL)
- ściyrnie – ściernisko
- śćepnůńć – zrzucić
- śekane – mięso mielone
- śkryftnąć – wyłączyć (np. światło) (ZL)
- śleper – ładowacz
- ślepok – bąk (ZL)
- ślimok – mazgaj
- ślimtać – płakać, ślinić
- Ślónzok, Ślůnzok, Ślojnzok (zrr) – Ślązak czyli rdzenny mieszkaniec Śląska z dziada pradziada (przede wszystkim (Górny Śląsk *))
- ślyndzuchy – łyżwy
- ślyzyk – zob. krancek (ZL)
- śmiéra, śmiyra, szmiera – smar
- śmiérkosz, śmiyrkorz – brudas
- śmiertka – kostucha, śmierć
- śmiotek – miotełka
- śmjatek – szczotka do zamiatania na šipa – łopatkę do kurzu
- śniodać – jeść śniadanie
- śniołek – podgrzybek (ZL)
- śpanga, szpanga – spinka, klamerka
- śpik, śpiki, śpikol – smark, smarkacze, smarkacz
- śrobśtok – imadło
- śteker – przełącznik (ZL)
- śtopować – cerować (ZL)
- śtora – zasłona (ZL)
- śtrykować – sztrykować
- śtyryrogaty – czworokątny, kwadratowy (ZL)
- świdraty, świrzaty (ZL) – zezowaty
- świtnůc – przewrócic sie, spaśc (ZL)
- świynte jonki – czerwona porzeczka (ZL)
- świynty – święty
- świyrcok – świerk (ZL)
T [edytuj]
- tablyt – taca (ZL)
- tabula – tablica szkolna (ŚC)
- tachać – dźwigać, przenosić ciężkie przedmioty
- tajla – część
- tajojki, tajuźki – Lwowiacy (ŚC) też ogólnie polscy emigranci z byłego ZSRR.
- takutki, takućki – taki sam (ŚC)
- tanksztela – stacja benzynowa
- tańcować, tańcowaczka – tańczyć, zabawa taneczna (ŚC)^
- tapnóć – pęknięcie skalne w kopalni lub silne uderzenie noga lub pieta w ziemie czy podłogę
- targa´c – rwa´c, wyrywa´c
- tarło – tarka (ŚC)
- taskać – nosić (ŚC)
- tasza (Górny Śląsk *), tasia, taśka (ZL) – torba
- taszyntuch – chusteczka do nosa
- taślampa (ZL), taszlampa, taszenlampa – latarka
- tej – herbata (napój) (przeważnie dotyczy mocno zaparzonej (ZL))
- tekla – plotkara (ŚC)
- tela – tyle
- telki – tak duży (ŚC)
- terozki – teraz
- tinta – atrament
- tintać – pić
- tisztuch – obrus zob. serwet, łobrus, uobrus
- titać – trąbić klaksonem
- titek – klakson
- titrać – zob. ciorać
- toczka (ZL) – taczka
- toć – oczywiście
- tomata – pomidor
- tonkać – moczyć
- topek – nocnik
- topla´c – moczy´c
- tor – bramka na boisku; gol
- torman – bramkarz
- torta – tort, tortensztik – porcja, kawałek tortu
- tóż – w takim razie
- tragac – taczka drewniana (ZL)
- treger – szyna (w konstrukcji stropu)
- trep – niezdara, nieudacznik, głupek (zrr)
- trepy – chodaki, ogólnie buty
- trichter – lejek
- trit – wycieraczka do butów
- tropić (się) – męczyć (się) (ŚC)
- trowa – trawa
- trómpka – trąbka
- trówła, truhła – ozdobna skrzynka na ozdobności (ŚC)
- trufać – przypuszczać (ŚC)
- trujok – grzyb trujący
- tryjtki – buty piłkarskie
- trza, trzeja – trzeba
- trześnia – czereśnia (ŚC)
- trzewiki – buty
- trzi, trzij – trzy
- trzyśńa – czereśnia
- tubera – gruźlica
- tuberok – gruźlik
- tukej, tukyj – zob. sam
- tunki – tenisówki, trampki
- tuplikować – tłumaczyć
- tuplok – duży kufel piwa (ŚC), (karty) podwójna karta
- tuste – zob.: fet
- tusty – otyły, tłusty lub smalec
- tuśki – kredki do makijażu
- tutej! – pij! (do małego dziecka)
- tyj – zob.: tej
- tyjater – teatr (ŚC)
- tyrać – zasuwać
- tyrckać, tyrtkać – biegać truchtem
- tyta – róg obfitości (torba ze słodyczami dla pierwszoklasistów) także pupa
- tytka – torebka papierowa
U [edytuj]
- uberiba – kalarepa
- uciupać – narąbać drzewa na rozpałkę (ZL)
- udawać – wydawać (pieniądze)
- ufajdać się – zob. ciorać
- ufifrać się – zob. ciorać
- ujek – wuj, ujec (ŚC) zob.: onkel
- ukaranie – zmartwienie, kara
- umorusany – ubrudzony zob. morus (ZL)
- unfal – błąd, wypadek,zwroty śląskie
- uniyskorzić (się) – spóźnić (się)
- unterhouzy – kalesony
- urlaub – urlop, czas wolny
- urzyndować – przebywać lub zawrzeć znajomość z obcą osobą w celach towarzyskich oraz także może oznaczać prace urzędu/urzędnika w danych godzinach przyjmowania
- uślimtany – zapłakany
- utopiec, utoplec – baśniowy potwór, wciągał swoje ofiary do wody i topił je
- utropa – zmartwienie (ZL)
W [edytuj]
- wachować – stróżować, pilnować
- wachtyrz – stróż (ZL)
- wadzić się – kłócić się
- wajać – płakać, skarżyć się
- wajcha – zwrotnica lub uchwyt, np. dźwigni
- waleska – karetka pogotowia
- wander – spacer, wędrówka
- wandzka – pchła/pluskwa
- wanielicki – ewangelicki (ZL)
- wartki, wartko – szybki, szybko
- warzecha, warzycha – warząchew
- warzkuchnia – pomieszczenie gospodarcze, w którym się przygotowuje paszę dla zwierząt
- warzyć – gotować
- waserwoga – poziomica
- waszberet, waszbret – tara do prania
- waszkorb – kosz na pranie
- waszpek – miednica (miska)
- wawa – sprawiać ból (ŚC)
- wądół – jar (ZL)
- wąty, wonty – 1. protest (zob.: zwroty śląskie), 2. wątpliwości
- wciry – zob. szmary
- wedle – zob. kole
- wela – fryzura, grzywka (ciepnyć welom – zarzucić grzywką)
- wele – obok ,nieopodal
- welować – wędzić kiełbasę lub szynkę
- wercić się – opłacać się
- werk – zakład przemysłowy
- werkcojg – narzędzia
- werksztela – warsztat
- wertikol – szafka na bieliznę
- westa – kamizelka
- wetnąć się (o coś) – założyć się (o coś)
- wungiel, wyngiel, wongiel – węgiel
- wic – żart, anegdota
- wieczerzać – jeść kolację
- wieczerzo – kolacja
- wiela – dużo, ile (w pytaniach) (Wiela je godzin = Która godzina?)
- wieprzka – owoc agrestu
- wieprzek - świnia
- wierch, wiyrch – góra (czegoś), wierzch
- wiertać – wiercić, borować zęby
- wierza – chyba
- wihajster – zob.: dinks słowo zastępujące wszystkie inne, pochodzi od niem. Wie heißt er → Jak on się nazywa
- wija – bijatyka, awantura
- wilijo – wigilia
- winkiel – zob.: ek
- winszować – składać życzenia noworoczne
- wlazł – wszedł
- włazić – wchodzić
- włócyć pole – bronować pole (ZL)
- woniać – wąchać, pachnieć
- wodzionka - tradycyjne danie, ze starego chleba
- wor – upał
- wrazić – włożyć, wtrącać się
- wrazitek – osoba która się wtrąca w nie swoje sprawy
- wszandy, wszyndy – wszędzie
- wuszt – kiełbasa
- wusztzupa – zupa z produktów świniobicia
- wycug – dożywocie (ZL)
- wydować sie – wyjść za mąż (zrr)
- wyglebić się – zob. obalić
- wygnąć – wygiąć
- wylyś, wylyść – wyjść
- wynokwiać, wynokfiać – wydziwiać, grymasić przy jedzeniu
- wyntka, wyndka – wędka
- wypity – pijany
- wyszczygać - prosić, błagalnie patrzeć np. pies wyszczyga podczas obiadu
- wytorbić się – zob. obalić
- wzióńść, wziyńść – wziąć, odebrać
Y [edytuj]
- Yjzel – osioł
- Yncyklopedyjo – encyklopedia
- Ynglynder – Anglik
- yno – tylko
- Ynta – przewrót, upadek, skok do wody
Z [edytuj]
- zabulić – 1. przepłacić, 2. zapłacić zob. bulić
- zaciągaczki – zasłony
- zaciongnońć się – zachmurzyć się (o niebie)
- zadatek – zaliczka
- zadek – tył, tyłek, także rzyć
- zafrópować – zakorkować, zakręcić
- zajechać się – zamęczyć się
- zajta – strona internetowa
- zakludzić – zaprowadzić
- załośniczki – kolczyki
- zamt – aksamit
- zamtowy – aksamitny
- zand – piasek (niem. der Sand – piasek)
- zand gruba – kopalnia piasku
- zapucować – otynkować mur
- zarozki – zaraz
- zastawiać – zatrzymywać (kogoś) (zob.: zwroty śląskie) (ZL)
- zaś – znowu
- zausznice – kolczyki
- zawarte – zamknięte
- zawiyrać – zamykać
- zawrzyć – zamknąć
- zbajslować – zorganizować np. zbajslować tref – zorganizować spotkanie
- zbereźny – nieskromny, erotyczny
- zbobcyć – zepsuć (ZL)
- zdechlok – chuchro, zmęczona osoba
- zeblec się,seblyc sie – rozebrać się
- zejgeblat – brzeszczot, także piłka do metalu
- zelter (Górny Śląsk *), zeltra (ZL) – woda mineralna
- zerknyć, zerknońć – zaglądnąć, spojrzeć
- zic – siedzenie, siodełko, taboret
- zicać – siadać
- zicherka – agrafka
- ziele – chwasty (ZL)
- ziemnioki, ziemioki – l.mn. ziemniaki (ŚC), por. kartofle
- ziherung – bezpiecznik
- zipać, zipieć – sapać, rzęzić (zob.: zwroty śląskie) (ZL)
- zista – babka piaskowa
- zitra, zejtra – jutro, dzień następny
- zmierzły – nieznośny, naprzykrzający się, marudny,(dziecko)nie wyspany (czytać rz nie ř)
- znojść, znolyźć – znaleźć (zrr)
- zofórt – za chwilę
- zogówek – poduszka pod głowę
- zogówek – poduszka pod głowę
- zokel, zokiel – lamperia
- zoki – zob.: fuzekle
- zokle – skarpetki (ŚC)
- zol – podłoga (rzecz., lp, f, M.)
- zola – podeszwa buta, podbite oko
- zolicić, zolycić – zalecać się od zolejty, zolyty (zrr, ŚC) – zaloty, umizgi
- zolyty – zaloty
- zołza – sos
- zomek – zamek
- zońść – zajść
- zowita – panna z dzieckiem (ZL)
- zrykowiny – zaręczyny (ZL)
- zwyrtać sie – obracać się
- zymft – musztarda
- zyrtka – żerdź (ZL)
Ź,Ż [edytuj]
- ździwoczóny – wyprowadzony z równowagi
- żadło, źradło, zdrzadło – lustro
- żadnik – sprośnik
- żałośnice – kolczyki
- żber – balin
- żdorać – zaczepiać (ŚC)
- żduchać – trącać (kogoś) (ŚC)
- żeleźniok – piec żelazny, wóz żelazny
- żić – tyłek
- żymlok – bułczanka
- żymła – bułka
- żymła z karminadlem, ... z karbinadlem – bułka z kotletem mielonym (to nie hamburger)!!
- żyniaczka – ślub (ZL, ŚC)
- żynóć – pędzić (bardzo szybko biec)
- żyszka – skąpiec
- żywobyci – życie
- żyżyń – pragnienie (ŚC)
Imiona [edytuj]
- Achim, Chimek – Joachim
- Alojz, Lojzek, Lojzik – Alojzy
- Ana – Anna
- Barbora, Berbla – Barbara
- Baścik – Sebastian
- Bercik – Norbert, Albert, Engelbert, Robert
- Bynek – Benon
- Cila, Cilka – Cecylia
- Deta – Bernadetta, Bernadeta
- Dora, Dorka – Dorota
- Ecik – Edward
- Eli – Eleonora
- Elza – Elżbieta
- Etmunt – Edmund
- Franc, Francik, Francka – Franciszek, Franciszka
- Fric, Fridek – Fryderyk
- Frida – Elfryda
- Gerat, Gert – Gerard
- Gielo – Grzegorz
- Gita – Brygida
- Gryjta – Małgorzata
- Gustlik, Gustek, Gustla – Augustyn, Gustaw, Augustyna
- Gyjla, Angyjla – Aniela
- Gynek – Eugeniusz
- Hajdla, Hyjdla – Jadwiga, Adela, także od niemieckiego Adelheid
- Hajna, Hajnel – Henryk
- Hana – Joanna
- Hanik, Hanys, Hanzlik – Jan
- Holdek – Reinhold
- Ira – Irena
- Johan – Jan
- Jorg, Jorga, Jorguś – Jerzy
- Justa – Justyna
- Karlik – Karol
- Krista – Krystyna
- Luca – Łucja
- Lucek – Łucjan
- Lyjo – Leon
- Lyna, Lynka, Hela – Helena
- Manek – Emanuel
- Maryjka – Maria
- Matla – Marta
- Micia – Emilia
- Mija, Mijka – Maria
- Munda, Mundek – Edmunda, Edmund, Rajmunda, Rajmund
- Nyśka – Agnieszka
- Ojgen, Ojga – Eugeniusz
- Paulek – Paweł
- Pyjter, Pioter, Pietrek, Pieter' (ŚC) – Piotr
- Richard, Richat (ZL) – Ryszard
- Rołza, Rołska – Róża
- Rudi – Rudolf
- Ryjza, Rejza, Rynia – Teresa
- Stanik – Stanisław
- Stazyja – Anastazja
- Sztefa – Stefania
- Tejdor, Tyjuś – Teodor
- Tila – Otylia
- Tilda – Matylda
- Trauda – Edeltrauda
- Truda – Gertruda
- Usia – Urszula
- Wera – Weronika
- Wichta – Wiktoria
- Wilik, Wilem, Wilym, – (ZL), Wiluś (Górny Śląsk) – Wilhelm
- Yjduś – Edward
- Yma – Emma
- Ynst – Ernest
- Yrma – Erna
- Ywald – Ewald
- Zeflik, Zefel, Zefla – Józef, Józefa
- Zelma, Zala – Salomea
- Ziga, Zyga – Zygmunt, Zygfryd
nazwy geograficzne [edytuj]
- Afrikaner – Afrykanin
- Altrajch – Zagłębie Dąbrowskie (iron.)
- Amerykón – Amerykanin
- Anaberg – Góra św. Anny
- Anglijo – Anglia
- Angliki – Anglicy
- Bajerok – Bawarczyk
- Bierafko, Biyrafka – Bierafka
- Boguszic – Boguszowice
- Byndzin – Będzin
- Bytóń,Bytůń – Bytom
- Cidry – Radzionków
- Czynstochowa – Częstochowa
- Czyrwionka – Czerwionka
- Domb – Dąb
- Dymbiensko – Dębieńsko
- Fryna – Nowy Bytom
- Fryc, Fryce – Niemiec, Niemcy
- Gisz – Giszowiec
- Glajwic – Gliwice
- Góry – Tarnowskie Góry
- Halymba – Halemba
- Hindenburg – Zabrze
- Idawajcha – Ligota
- Indianer – Indianin
- Italijo – Włochy
- Italok, Italoczka, Italijoki – Włoch, Włoszka, Włosi
- Jaszczymbio – Jastrzębie Zdrój
- Kalyty – Kalety
- Kandrzin – Kędzierzyn
- Katowicy – Katowice
- Kochlowicy – Kochłowice
- Laband – Gliwice-Łabędy
- Leszczin – Leszczyny
- Loslau – Wodzisław Śląski
- Lyndziny – Lędziny
- Łazisk – Łaziska Grn.
- Malapana – Mała Panew
- Malynie – Malenie
- Mechtal – Miechowice
- Morawiok, Morawioki – Morawianin, Morawianie
- Nikisz – Nikiszowiec
- Niymiec, Niymce – Niemiec, Niemcy
- Nokło – Nakło Śl.
- Ojropa – Europa
- Opołle – Opole
- Orzysze, Orzysz – Orzesze
- Panewnik – Panewniki
- Pepik, Pepiczka, Pepiki – Czech, Czeszka, Czesi
- Piekar, Piekory, Piekory Slůnskie – Piekary Śl.
- Piosek – Piasek
- Polok, Poloczka, Poloki – Polak, Polka, Polacy
- Przymszo – rzeka Przemsza
- Rajch, Ef – RFN
- Rosyjo, Russlandy – Rosja
- Rus, Ruska, Rusy – Rosjanin, Rosjanka, Rosjanie
- Schwarzwald – Czarny Las
- Siywierz – Siewierz
- Ślónsk, Ślónzek – Śląsk
- Ślónzok, Ślónzoczka, Ślónzoki – Ślązak, Ślązaczka, Ślązacy
- Świyntochlowic, Szwiyntochlowic, Świony – Świętochłowice
- Uher, Uherka, Uhry – Węgier, Węgierka, Węgrzy
- Woźnik – Woźniki Śl.
- Ymieliń – Imielin
- Zdziszowic – Zdzieszowice
- Zobrze – Zabrze
- Zołynże – Załęże
(do góry strony) Bobry-- Bobrowniki Śląskie
miary czasu [edytuj]
- ćwierć na jedno / świerć na jedno – piętnaście po dwunastej
- pół czwortej – wpół do czwartej
- punkt dwanosto – południe
- trzi ćwierci na siódmo / ...świerci... – za piętnaście siódma
karty [edytuj]
Na Śląsku bardzo popularną grą karcianą jest Skat wywodzący się z Niemiec. Stąd właśnie (ze Skata), wzięły się śląskie nazwy kolorów i figur w kartach.
kolory [edytuj]
figury [edytuj]
inne terminy karciane [edytuj]
- angezagt – gra "zapowiedziana"
- hand – gra "z ręki"
- rajcowanie – licytowanie
- sztych – lewa
określenia z żargonu górników i techniczne [edytuj]
A [edytuj]
- ajzynblat – brzeszczot do metalu
- ajzynzyga – piła (do metalu)
- anszleger – nastawiacz przy windzie kopalnianej
B [edytuj]
- bajzyga – wyrzynarka (piła do drewna)
- bormaszyna – wiertarka pneumatyczna
- budunek – zabezpieczenie stropu w kopalni
C [edytuj]
- cechować – znaczyć, zaznaczać (np. miejsce na dziurę w ścianie)
- chodnik – główny korytarz
- colsztok – miarka składana, calówka
- cwinger, cwinga (ZL) – ściskacz
F [edytuj]
- fajla – pilnik
- fajlbank – falbank – stół warsztatowy
- faustlik – średni młotek, mniejszy od pyrlika
- fedra – sprężyna
- fedrować – urabiać
- fela – deska
- fusgruba – kanał piekarski
G [edytuj]
H [edytuj]
K [edytuj]
- kalfas – pojemnik do mieszania zaprawy
- karbidka – górnicza lampa karbidowa
- krajzyga – 1) stół z piłą używany do cięcia drewna na opał, ale nie tylko; 2) piła tarczowa
- kurbla – korba
L [edytuj]
- lajsta – listwa
- lajtung – rury C.O. z zimna i ciepłą wodą
- lasia – metalowa poprzeczka przy słupku, do której przybija się przęsło płotu
- laubzega – cienka piłka metalowa do wycinania gł. w drewnie (włośnica)
M [edytuj]
- majzel – przecinak
- malta, maras – zaprawa murarska
- mufa – złączka z gwintem wewnętrznym
- myjtermas – metr krawiecki
N [edytuj]
- nagel – gwódźdź (Górny Śląsk *)
- nypel – złączka z gwintem zewnętrznym
P [edytuj]
- papniok (ZL) , papiok (Górny Śląsk *) – rodzaj gwoździka wbijanego do papy. Krótki z szerokim łebkiem.
- przekop – główny chodnik na dole kopalni; jest ich zazwyczaj pare z przeznaczeniem na transport
- pyrlik – młotek (duży – używany w kopalni)
R [edytuj]
- rajbetka – packa murarska
- raszpla – 1. duży pilnik do drzewa,(ZBT)/(ZL) 2. ździerak do końskich kopyt (ZL)
- ryl, sztychowka – szpadel
S [edytuj]
- szalter - włącznik
- szishajer – górnik strzałowy
- szlajfmaszyna – szlifierka
- szloga – "brama" przed parą młodą
- szmyrgielpapior, pucpapior, glancpapior papier ścierny (Górny Śląsk *)
- szmergiel – szlifierka
- szmira, szmyra – smar (Górny Śląsk *)
- szraubsztok – imadło (Górny Śląsk *)
- sztajger – sztygar
- szteker - gniazdko elektryczne
- sztamajza – dłuto (Górny Śląsk *)
- sztechówka (ŚO), sztychówa – szpadel
- sztople, sztomple – drewniane podpory, stemple
- sztrom – prąd (elektryczny)
- szwajsować – spawać (Górny Śląsk *)
- szwela – drewniany podkład kolejowy
- szychta – dniówka
Ś [edytuj]
- śleper – ładowacz
- ślypia – oczy
- śrobśtok/śrubśtok – imadło
- śrubunek – złącze rur grzejnych
- szalter – przełącznik
- szteker - gniazdko
W [edytuj]
- wajcha – uchwyt, np. dźwigni, zwrotnica kolejowa/tramwajowa
- wanga - jak sobie przypomnę to wpiszę :)
- wapyn – herb
- waserwoga – poziomica
- waszpek - wanienka do kąpieli,miska (GŚ)
- wajzel/wajcha – przełącznik
- wiepszki - agrest (GŚ-zrr)
- wihajster - przełącznik (GŚ)
- wurszt, wószt – kiełbasa
Z [edytuj]
- zapucować – otynkować mur (niem. der Putz=tynk)
- zejgeblat – brzeszczot, także piłka do metalu (niem. das Sägeblatt)
- zicherung – bezpiecznik (niem. die Sicherung)
Charakterystyczne zwroty i powiedzenia [edytuj]
- dej Boże – odpowiedź na Szczynść Boże
- dej ptokowi wody, bo ci zdechnie! – j.w.
- jerona, do pierona! – do diabła, do pioruna!
- króliki ci się kocą - wydaje ci się, masz złudzenia
- mosz ptoka – esteś szalony!
- mosz aua i dwa boloki – j.w.
- mosz aua – j.w.
- mosz ruła jak stary grynadier - jesteś strasznie wolny
- po ptokach – za późno
- szczyńść Boże – dzień dobry
- utopiou sie w maślonce – nie wiadomo gdzie (ktoś) jest
- z Panym Bogiem – do widzenia
- dej se yno pozor – uważaj sobie
- dej pozor – uważaj
- dej sie pokój - uspokój się, wyluzuj
- nie skokej mi do ślypii – nie pyskuj, nie zaczepiaj mnie
Charakterystyczne zwroty/komendy "Formońskie" dla konia: [edytuj]
- wio – ruszaj
- prr – stój
- heta – w prawo
- cichi – w lewo
- curik – do tyłu
- rym – w stajni koń przesuwa się bokiem; w bok
* [edytuj]
Górny Śląsk: to rejon miast Bytom, Chorzów, Gliwice, Katowice, Knurów, Miasteczko Śląskie, Mikołów, Mysłowice, Piekary Śląskie, Pszczyna, Radzionków, Ruda Śląska, Rybnik, Cieszyn, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice, Tarnowskie Góry, Lubliniec, Tychy, Zabrze, Opole, Racibórz, Nysa, Niemodlin, Kluczbork, Kędzierzyn-Koźle, Strzelce Opolskie
Literatura [edytuj]
- Barbara i Adam Podgórscy, Słownik gwar śląskich, Wydawnictwo KOS, Katowice 2008, ISBN 978–83–60528–54–9.
- Dorota Simonides, Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, s. 140, 141.
