świeży

Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Skocz do: nawigacja, szukaj

świeży (język polski)[edytuj]

wymowa:
IPA[ˈɕfʲjɛʒɨ], AS[śfʹi ̯ežy], zjawiska fonetyczne: zmięk.utr. dźw.i → j , wymowa ?/i
podział przy przenoszeniu wyrazu: świe•ży[1]
znaczenia:

przymiotnik jakościowy

(1.1) o produktach, potrawach: taki, który nie utracił walorów smakowych, nie uległ zepsuciu[2]
(1.2) o owocach, warzywach, mięsie, rybach: surowy, nieprzetworzony, niekonserwowany[2][3]
(1.3) o powietrzu, zapachu, smaku itp.: rześki, ożywczy, przyjemnie chłodny, orzeźwiający[2][3]
(1.4) o kolorach: jasny, żywy, intensywny[2][3]
(1.5) wyglądający młodo i zdrowo, wypoczęty[2][3]
(1.6) świadczący o czyjejś młodości, zdrowiu lub dobrym samopoczuciu[2][3]
(1.7) niedawno powstały, pochodzący z ostatniej chwili[2][3]
(1.8) wnoszący coś nowego[2][3]
(1.9) sporządzony na nowo, ponownie zdatny do użytku[2]
(1.10) taki, który nie był jeszcze używany[3]
(1.11) taki, który trwa od niedawna, nie uległ jeszcze zapomnieniu[2]
(1.12) będący kimś od niedawna[2][3]
odmiana:
(1.1-12)
przykłady:
(1.1) To oburzające, żeby w piekarni nie było świeżego chleba!
(1.2) Zrobimy sok pomarańczowy ze świeżych pomarańczy.
(1.3) Otwórz okno i wpuść trochę świeżego powietrza.
(1.4) Kupiłem fotel w kolorze świeżej zieleni.
(1.5) Wróciła z urlopu świeża i wypoczęta.
(1.6) Wykonywanie ćwiczeń pozwala cieszyć się sprawnym ciałem, świeżym umysłem i spokojnym sercem.
(1.7) Obejrzałem w telewizji najświeższe wiadomości.
(1.8) Nowy dyrektor rzucił całkiem świeże spojrzenie na ten problem.
(1.9) Wróćmy do domu i zmieńmy ubrania na świeże.
(1.10) Operator założył świeże wiertło i kontynuował pracę.
(1.11) To zbyt świeża strata, aby o niej zapomnieć.
(1.12) Nasz nowy akustyk jest świeżym absolwentem Politechniki Wrocławskiej.
składnia:
kolokacje:
(1.1) świeży chleb / ser / twaróg / … • świeża bułka / śmietana / … • świeże drożdże / produkty / pieczywo / …
(1.2) świeże mięso / owoce / ryby • świeże banany / jabłka / pomarańcze / … • świeży drób / kurczak / schab / udziec / … • świeża baranina / dziczyzna / wieprzowina / wołowina / …
(1.3) świeże powietrze • świeży powiew wiatru • świeży smak / zapach
(1.4) świeża czerwień / zieleń / żółć / … • świeży błękit / brąz / fiolet / oranż
(1.6) świeża cera • świeży umysł
(1.7) świeża gazeta • świeże informacje / wiadomości / … • świeży śnieg
(1.8) świeży pomysł / pogląd / … • świeże spojrzenie
(1.9) świeża bielizna / odzież / pościel / … • świeże ubranie • świeży mundur / strój / …
(1.11) świeża rana / strata / żałoba / … • świeży ból
(1.12) świeży absolwent / nauczyciel / pracownik / student / uczeń / … • świeża absolwentka / nauczycielka / pracownica / studentka / uczennica / …
synonimy:
(1.1) fraz. jeszcze ciepły, prosto z garnka, prosto z patelni, prosto z pieca, zdatny do spożycia
(1.3) chłodny, odświeżający, orzeźwiający, ożywczy, pobudzający, rześki, rzeźwy, stymulacyjny
(1.4) czysty, intensywny, jaskrawy, jasny, klarowny, oczywisty, ostry, rażący, soczysty, wyrazisty, wyraźny, zdecydowany, żywy; fraz. rzucający się w oczy
(1.5) niezmęczony, odświeżony, wypoczęty, wyspany, zregenerowany, zrelaksowany; fraz. jak nowo narodzony, w pełni sił
(1.6) nieociężały, odprężony, raźny, rześki, rzeźwy, szparki, wypoczęty, wyspany, zrelaksowany, żwawy; fraz. kwitnący zdrowiem, pełen energii, pełen ikry, pełen inicjatywy, pełen krzepy, pełen temperamentu, pełen werwy, pełen wigoru, pełen zapału, pełen życia, tryskający zdrowiem
(1.7) aktualny, bieżący, dzisiejszy, najnowszy, najświeższy, niedawny, obecny, ostatni, świeżutki, teraźniejszy
(1.8) awangardowy, bezprecedensowy, decydujący, doniosły, dziejowy, epokowy, fundamentalny, historyczny, innowacyjny, nadzwyczajny, niekonwencjonalny, nieschematyczny, niestereotypowy, nieszablonowy, niesztampowy, nietradycyjny, niezwykły, nowatorski, odkrywczy, oryginalny, pionierski, prekursorski, przebojowy, przełomowy, przewrotowy, radykalny, rewolucyjny, śmiały, ważny, węzłowy, wybitny, wyjątkowy, zasadniczy, znaczący, znamienny
antonimy:
(1.1) nieświeży, zepsuty
(1.2) nieświeży, przejrzały
(1.3) cuchnący, duszący, duszny, mdły, nieświeży, smrodliwy, stęchły, śmierdzący, zatęchły; fraz. drażniący nozdrza
(1.4) blady, łagodny, słaby, subtelny, delikatny, stonowany
(1.5) nieświeży, padnięty, przemęczony, sfatygowany, skonany, spracowany, wyczerpany, wypluty, wypompowany, zdrożony, zmachany, zmęczony, zmordowany, zmożony, znużony
hiperonimy:
hiponimy:
holonimy:
meronimy:
wyrazy pokrewne:
rzecz. świeżak mos, świeżość f, świeżenie n, odświeżenie n, odświeżanie n, poodświeżanie n, wyświeżenie n
czas. świeżyć ndk., odświeżyć dk., odświeżać ndk., poodświeżać dk., wyświeżyć dk.
przym. świeżusieńki, świeżuteńki, świeżutki
przysł. świeżo, świeżusieńko, świeżuteńko, świeżutko
związki frazeologiczne:
etymologia:
W użyciu od XV w., ogsłow., por. czes. svěžíros. свежийbułg. свеж. Od prasł. *svěžь (< *su̯oi̯g-i̯o- < praindoeur. *su̯oi̯gʰ-i̯o-) → taki, który od niedawna istnieje; czysty, nie zanieczyszczony, nie zepsuty, niezużyty; będący w stanie naturalnym, surowym, nie poddany obróbce[4]. Zestawiane z łot. svaigs → świeży, litew. sviegas → świeży i dalej ze st.nord. sveigrgiętki, giętka gałąź; sveigjazginać, kręcić, przypuszczalnie od praindoeur. *su̯ei̯-gʰ, będącego rozszerzeniem praindoeur. pierwiastka *su̯ei̯- → zginać, kręcić. Pierwotnym znaczeniem było zatem „mogący się giąć, giętki, jeszcze nie wyschnięty, nie zasuszony[4]. Źródłosłów dla pol. świeżość, odświeżyć[4].
uwagi:
tłumaczenia:
źródła:
  1. Hasło świeży w: Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny, red. Jerzy Podracki, s. 1294, Warszawa, Horyzont, 2001, ISBN 83-7311-161-1.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Hasło świeży w: Wielki słownik języka polskiego, red. Edward Polański, s. 816, Kraków, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, 2012, ISBN 978-83-7653-046-8.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Hasło świeży w: Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  4. 4,0 4,1 4,2 Hasło świeży w: Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, s. 623, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2006, ISBN 83-08-03648-1.