Indeks:Polski - Regionalizmy poznańskie
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
 |
To hasło wymaga dopracowania
|
Występuje wiele form zapisu gwary poznańskiej, od zapisu zgodnego z zasadami pisowni polskiej, która jest następnie odczytywana zgodnie z zasadami wymowy gwarowej po zapis czysto fonetyczny, stąd jedno słowo może być zapisane na wiele różnych sposobów.
Literatura (wyjątki) [edytuj]
- Atlas jęyzka i kultury ludowej Wielkopolski, pod red. Z. Sobierajskiego i J. Burszy, t. 1–2, Wrocław 1979.
- Danysz A., Odrębności słownikarskie kulturalnego języka polskiego w Wielkopolsce w stosunku do kulturalnego jezyka Galicji w: Język polski 1914, II.
- Gruchmanowa M., Z zagadnień kultury języka mieszkańców Poznania w XX–leciu międzywojennym, w: Studia polonistyczne 1981, IX.
- Gruchmanowa M., Witoszek–Samborska M., Żak–Święcicka M., Mowa mieszkańców Poznania, Poznań 1987.
- Słownik gwary miejskiej Poznania, red. Monika Gruchmanowa i Bogdan Walczak, Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Nitsch K., Odrębności słownikowe Poznania, Krakowa i Warszawy, w: Język polski 1914, II.
- Ślaski B., Z języka dawnych cechów Poznania, w: Kronika Miasta Poznania 1924, II.
- Słowniczek pyrlandzko-polski w: Waldemar Kurowski, Andrzej Niczyperowicz, 365 obiadów poznańskich babci Moniki, Chronica, 2005, ISBN 83-920994-1-9.
Linki [edytuj]
A [edytuj]
- abo – albo
- ady – ale, przecież
- afa – małpa
- ajmerek – wiaderko
- ajnfach - nieskomplikowany, prosty
- ajntop, ajntopf – jednogarnkowe danie
- ajsbajna – golonka
- ajzol – metalowy przedmiot
- aktornik - aktor
- akuratnie – dokładnie, starannie, porządnie
- akuratny – dokładny, staranny
- ale – (podkreślenie) ależ
- amba komuś odbija – ktoś wariuje
- ameryka - tyłek żartobliwie
- amerykan -rodzaj drożdżówki biszoptowej
- amfitka - balkon w teatrze
- ancug – ubranie, garnitur
- angielka – piecyk
- anglówa - kopnięcie piłki przednią, zewnętrzną częścią stopy
- angryst – agrest
- antrejka – spiżarnia przy kuchni
- apach, apaj - oprych
- apartnie - osobno
- apartny - osobny
- aprykoza – morela
- apryl-apryl – okrzyk primaaprilisowy
- artycha - artysta
- ausdruk - wyraz, wyrażenie
- ażeby! - ...żeby nie wiem co!
B [edytuj]
- babok, babol – gil w sensie, smark
- babrać - długo przesiadywać
- babsztyk, babsztyl - kobieta obraźliwie
- bachać się - kąpać się
- badejki – kąpielówki
- bamber – rolnik (nieco pejoratywnie)
- bamberski – byle jaki, niechlujny
- bambrzok – placek ziemniaczany pieczony bezpośrednio na blasze
- bana – pociąg
- barzej – bardziej, więcej
- bauer – gospodarz
- beblać – gadać bzdury
- bebły - pomyje
- bedki – grzyby
- bejm (bejmy) – pieniądz (pieniądze)
- berbela – wódka
- berbelucha – wódka najgorszego gatunku
- beretka – beret
- bestry – pstry
- bez – poza znaczeniem ogólnopolskim również jako zaimek "przez"
- bębas – malec
- biały groch – biała fasola
- biber – kapelusz
- bigiel – wieszak
- biksa – puszka
- bimba – tramwaj
- bindka – krawat
- binks, binol – siniak
- blajba – miejsce na nocleg
- blauka a. blałka – wagary
- blubrać – gadać, ględzić
- blubranie a. blybranie – ględzenie
- blubry – błahe opowiastki, wypowiedzi bez większej wagi
- blycki – klucz do rur
- boba – czapka
- bogać ta a. bogać tam – gdzież tam, ależ
- borowy – leśniczy
- boźdór – chłopak, chłopiec
- boża męka – przydrożna kapliczka, krzyż
- boża rola – cmentarz katedralny w Gnieźnie
- brachol – brat
- bratkasta – piekarnik
- brawędzić – marudzić
- brać się za chachły – bić się
- brechsztanga – łom
- brechtać się – taplać się, śmiać się
- bręczeć, brynczeć – narzekać, marudzić
- bryle – okulary
- buchta – więzienie
- burzowiny – coś pieniącego się
- być bejt – być zmęczonym, wykończonym
- być precz/prek – być nieobecnym
- być wyjechanym precz/prek – wyjechać gdzieś
- bzybzać – kroić, ciąć
C [edytuj]
- całki – cały
- Ceglorz – zakłady założone przez Hipolita Cegielskiego
- chabaj – rzeźnik
- chabas – mięso
- chachoł – kark, przybysz ze wschodu
- chaps – kęs
- chapsnąć – ugryźć
- chaziaj – chłop ze wschodu
- chadziajski – kiepski, byle jaki, niechlujny
- chęchy – gęste krzaki
- chędożyć, ochędożyć – sprzątać, czyścić, posprzątać, wyczyścić
- chichrać się – śmiać się
- chłopyszek – chłopiec
- chrabęścić – szeleścić
- chrympać – strzępić, ciąć tępym nożem
- churchać, churchlać – kaszleć, pochrząkiwać
- ciepnąć – rzucić
- cięgiem – ciągle, wciąż
- cycuś – coś nadzwyczajnego
- cyrać – cucić, ożywiać
- czarnina – czernina
- cząpać, cząpnąć, czępnąć, czómpnąć, czympnąć – kucać, kucnąć
- czerstwy – świeży (o pieczywie) – obecnie nieużywane, zdrowy (o ludziach)
- czerwone jagody – poziomki
- czysty kintop – ale zabawa
Ć [edytuj]
D [edytuj]
- dalas – nędza, nędzarz
- dalaśnica – nędzarka
- dalaśnik – nędzarz
- damascena – śliwka węgierka
- dądel – malec, smarkacz
- dej – daj
- deknąć – uderzyć (kogoś)
- depok – guzik
- dostać gila – zwariować
- dostany – dojrzały
- dość, za dość – ile?, za dużo
- dracheta, drachyta – latawiec, także: wysoka, chuda dziewczyna
- drętki – kwaśny
- drobka – drabina
- druch – ciągle
- drwalnik – drwalnia
- drygać - bać się
- drzuzgawka – truskawka
- dudlać – płakać, pić, także: grzebać w nosie
- dundel – smark z nosa
- dycht – całkiem, zupełnie
- dydek/dydki – pierś/piersi
- dylać – tańczyć
- dynks – nieokreślone "coś"
- dzieciszczko – dziecko
E [edytuj]
- ejber – chłopak, rozrabiaka, łobuziak, nicpoń
- eka – róg (za eką – za rogiem ulicy)
- elektroluks – odkurzacz (od nazwy firmy Electrolux)
- emza – osoba niesympatyczna
F [edytuj]
- faferloki – płatki owsiane
- fafoły – zawiesina, osad, fusy od herbaty
- fajny – ładny
- faryna – cukier
- fefry, fefrać się – strach, bać się
- fiksmatentum – drobiazg
- flepy – dokumenty, akta, papiery
- fogelka – wesołe miasteczko, plac zabaw
- frechkunda – bezczelna kobieta
- frechowny – zarozumiały, bezczelny (niem. frech)
- fulfa – nalana, pełna twarz
- fumlować, fymlować – działać niesprawnie (o urządzeniach)
- furt – nadal, ciągle
- fyrać – uciekać, szybko odchodzić
- fyrtel – okolica, kąt; dzielnica (niem. Viertel – kwartał lub dzielnica)
G [edytuj]
- gamaja – gimnazjum
- gamuła – niezdara, gamoń
- galart – galareta mięsna
- galarypa – kalarepa
- gapa, glapa – kruk, gawron, wrona
- garować – leżeć w łóżku, spać
- gaska – uliczka, wąska uliczka, czasami ślepy zaułek (niem. Gasse)
- gelejza – osoba nieporządna, niezdarna, powolna
- gemyla – śmietnik, bałagan
- gibus, ginol – wysoki człowiek
- gichać – wylać, nalać, oblać (niem. giessen – lać)
- gidea, gidyja – kobieta wysokiego wzrostu
- giglać – łaskotać
- gira – noga, też: szwaja
- glajda – błoto, deszczowa pogoda, plucha, osoba niechlujna
- glanc – lukier
- glapa, gapa – kruk, gawron, wrona
- glazejka – skórzane rękawiczki
- glizda – glista, dżdżownica
- globusik – melonik
- glubka – mirabelka (rodzaj śliwki)
- głuchacz – określenie charakterystycznego telefonu, jednego sygnału, potocznie zwany "strzałką".
- golarz – fryzjer
- gora – pożar
- gościniec – zarówno droga jak i zajazd, karczma
- góra – strych (do góry – na górze, piętrze)
- grajcarek – korkociąg
- gramolić się – wchodzić na coś, wchodzić gdzieś, gdzie niekoniecznie jest się mile widzianym. Przykład: "Gdzie się tu gramolisz?" – często żartobliwie.
- grula – człowiek ociężały
- grycha – stara bułka
- gryczpan – bukszpan
- guli – z powodu, z przyczyny
- guła, gularz – indyk, indyczka, również guła – niezdarna, niezaradna kobieta
- guzdrać – robić coś w bardzo wolnym tempie, np. ubierać się bardzo powoli. Przykład: "Ale ty się guzdrzesz."
- guzik – włącznik, przycisk
- Gwiazdor – od gwiazdy, z którą chodzili kolędnicy. Św. Mikołaj przychodzi 6. grudnia i rozdaje prezenty, głównie słodycze. Natomiast Gwiazdor przychodzi z prezentami w Wigilię Bożego Narodzenia. W odróżnieniu od Św. Mikołaja czesto nie przynosi słodyczy, lecz inne rzeczy, np. skarpetki, krawaty, perfumy itp.
- gzik, gzika – twarożek ze śmietaną i cebulą, w sezonie szczypiorek (może być jeszcze z oliwą)
- gzub – dzieciak
H [edytuj]
- haczyk – poza ogólnopolskim hakiem, również: pogrzebacz
- haj – nóż
- hajcować – palić (niem. heizen – ogrzewać, opalać, palić)
- hajtnąć – uciąć
- hajtok – nóż, kozik
- hajtnąć się – ożenić się, wyjść za mąż
- hebel – strug
- heklówka – szydełko (do ręcznych robótek)
- heklować – szydełkować, robić na szydełku
- heksa – złośliwa, brzydka kobieta, zołza (niem. Hexe – czarownica, wiedźma)
- hyca – upał
- hycać – skakać
- hyczka, hyćka – czarny bez
I [edytuj]
- ichty – niezrównoważone zachowanie (kaprysy, zachcianki, grymaszenie, boczenie się)
- ino – tylko
- inwentura – remanent
J [edytuj]
- jabzo – jabłko
- jaka, jaczka – marynarka
- jangryst – agrest
- jampor – rampa
- japa – (1) dziura; (2) jama ustna
- japić – dziurawić
- jednaki – jednakowy
- jedza – jedzenie
- jegiery – kalesony
- jucha – (1) młoda, nierozgarnięta dziewczyna; (2) krew
- juchta – (1) podrostek, łobuz, złodziej; (2) kradzież
- junkers – przepływowy, gazowy podgrzewacz wody (terma) (od firmy Junkers)
- jupa, jupka – wierzchnie okrycie, bluza, kurtka
K [edytuj]
- kabel – izolowany drut
- kachel – buzia (dziecka)
- kalafa – nos; twarz
- kamelarz – urzędnik miejski
- kamloty – kamienie
- kantować się – pchać się
- karmelki – cukierki
- karmonada, karbonada – schab
- kasta, kista – skrzynia (niem. Kasten, Kiste)
- kaszok – kaszanka
- katana – wierzchnie okrycie, marynarka, bluza, kurtka
- kawiorek – bułka pszenna (duża)
- każdy jeden – każdy (niem. ein jeder)
- kąpiółka – łazienka lub kąpiel
- kejter – pies
- kibol – kibic
- kicha – kiełbasa
- kichy – wąskie spodnie
- kiejda – kieszeń
- kierz, kierzek – krzak
- kielczyć się – śmiać się
- kieluńdek – kieliszek, odrobinka
- kieretyny – krzaki, zarośla ("Poszli w kieretyny")
- kij – poza ogólnopolskim znaczeniem, również: piętro
- kinder – brudas, nicpoń (szczególnie o dziecku)
- kintop – kino
- kis – żwir (niem. Kies)
- kista – skrzynia (niem. Kiste)
- kiszczonka – woda po gotowanej kaszance
- kiszka – kaszanka
- klajdać – ubierać (niem. (an)kleiden – ubierać, przyodziewać)
- klajtry – włosy
- klamoty – graty, różne, wszystkie przedmioty (narzędzia w schowku, ale i sprzęt w plecaku), kamień (podobnie jak kamlot)
- klapsztula – kanapka składajaca siez dwóch skibek chleba z obkładem pomiędzy
- klara – Słońce
- klemy, klymy – landrynki
- kletuśnica – plotkarka
- klofta – kłoda, pień drzewa lub gruba kobieta
- klopnąć – sprzedać
- kluft – odzież
- kluka, kluber, kliber – nos
- klunkier, kląkier – stara, lub aktualnie niepotrzebna rzecz, rupieć, grat (Np.: Posprzątaj te klunkry.; Zanieś klunkry do piwnicy.)
- klybać – plotkować, marudzić, obgadywać
- knajder, knajtek – mężczyzna niskiego wzrostu; mały chłopiec
- knipa – książka
- knobloch – kiełbasa czosnkowa (niem. Knoblauch – czosnek)
- knypek – niski człowiek; mały nożyk
- kojo – łóżko
- kokot – kogut
- Kolejorz – KKS Lech Poznań
- kopytka – kluski z gotowanych ziemniaków i mąki; szagówki
- korbol – dynia, czasem też o winie (ale nie markowym)
- kramować się – zalecać się; podrywać
- kromka – piętka chleba
- krybuny – plecy, krzyż (jako część ciała)
- krypel – cerkiew
- kumoś, kumoter, kumosia – kum, kuma
- kumoterstwo – nepotyzm, kolesiostwo (zawodowe promowanie znajomych i rodziny)
- Kuniec–Dymbiec – ekspresywne wyrażenie używane w trudniej sytuacji (Dębiec – peryferyjna dzielnica Poznania, w której kończyła się trasa tramwajowa)
- kusić – straszyć, pracować nocą, czuwać
- kwyrla, kwirla, kwyrlejka, kwirlejka – prosty przyrząd kuchenny do mieszania np. kogla–mogla, polew, rzadkich ciast itp. – w postaci wąskiej, długiej, okręgłej rączki zakończonej gwiazdką, mątewka
- kymby rymby – na odwrót, odwróć
L [edytuj]
- labija – zabawa, impreza
- laczki – obuwie domowe bez pięty
- lajcha – człowiek słaby, osłabiony (niem. Leiche – trup)
- lajsnąć (se) – kupić (sobie)
- langus – człowiek wysoki (niem. lang – długi)
- lania – szkoła
- latoś – tego roku
- latówka – pobocze
- latowy – letni np. domek
- laufer – człowiek niespokojny, nie mogący usiedzieć w domu, ani dłużej w jednym miejscu, także ruchliwe, rozbiegane dziecko (od niem. Laufer – biegacz)
- lebera, leberka – wątrobianka (niem. Leber – wątroba)
- lejza – osoba niezdarna, gapowata
- leżałki – gruszki ulęgałki
- libera – poziomica (zwana jeszcze inaczej po poznańsku "waserwagą")
- listowy – listonosz
- lofrować – lenić się, włóczyć
- lofer – człowiek który lofruje
- lola – gruby kij, laska
- lompy – niechlujne ubrania
- luchnąć – wypić
- lujnąć – uderzyć
- luj – niechlujny mężczyzna, menel, żul (albo ogólnie pejoratywne określenie mężczyzny, np.: "Słyszałaś że Stacha ma nowego luja?")
- lufcik – małe, dodatkowe okienko w dużym oknie
- luntrus – łazęga, powsinoga, łazik
- lura – o kawie, herbacie – bardzo słaba
- lury – głupstwa, nudy, zob.: pierdoły
- lyrać – bujać się, chwiać się (np. o krześle na nierównym podłożu)
Ł [edytuj]
- łata, łatus – urwis, o dorosłym człowiek: niewiele wart
- łatynda – obibok, włóczęga
- łe! – o!, oj!
- łejery! – o rany!, ojejku!, olaboga!
- łęgol, łągol – człowiek wesoły
- łoński rok – zeszły rok
- łożgol – mężczyzna wysokiego wzrostu
M [edytuj]
- majsel – przecinak
- manygować – lenić się, włóczyć się bez celu
- marnisz – lekkoduch, również: małe dziecko
- marny – mały, dziecko (chłopiec)
- macoszka – bratek
- mączka, mączkować – krochmal, krochmalić
- mądre drzewo – poziomica
- mela – dziewczyna
- melki – cukierki
- melona baba – rodzaj ciasta, babki, babka ucierana
- merknąć się - zorientować się
- metryka – tylko akt chrztu
- męgla – magiel
- miałki – sypki, płytki
- migana – zabawa z tańcami
- mlostek – kamienny garnek do mleka, śmietany
- młodzie – drożdże
- modrak – bławatek, chaber
- modrakowy – niebieski
- modre, modrzyć – farbka do barwienia tkanin, barwić farbką
- mora – zmora, duch
- motorowy – motorniczy
- myrdać, merdać – mieszać
- myrlać, merlać – wydawać nieakceptowalne dla słuchacza dźwięki (– Co tam tak myrla w tym radiu? – Szymanowski.)
N [edytuj]
- nabierka – łyżka wazowa
- nadrach – obdartus
- nadusić – nacisnąć (np. przycisk dzwonka)
- nakastlik – stolik nocny, małe biureczko stojące przy łóżku
- nałojóny – pijany
- namknąc (się) – usunąć, przesunąć (–Namknij się. – odsuń się, nie przeszkadzaj)
- napizgany – pijany
- naramki – ramiączka, koszulka na naramkach – koszulka na ramiączkach
- na ręby – na odwrotną stronę
- na szagę – na skróty
- nawarka – zupa z mlekiem
- nazad – do tyłu (komenda dla konia)
- nicpota, nicpoty – nicpoń, urwis, nieznośny
- niezgloźnie – niezgrabnie, nieudolnie
- norać, unorać – tarzać, wytarzać, ubrudzić
- nośpłat – handlarz szmatami, starzyzną, oberwaniec
- nyga – komar
- nyra, nyrol – skąpiec
O [edytuj]
- obski – obcy
- odbić bilet - skasować bilet
- odkinać się – odczepić się, dać komuś spokój
- odkluczyć – otworzyć zamknięty zamek (niem. aufschließen)
- ofunflany – ubrudzony, osmarkany
- ogar – łobuz
- ogrodowy – ogrodnik
- odsiebka – przeciwna strona
- oglejdrane, oglajdrane – obłocone, np. buty
- omurzyć, umurzyć – pobrudzić czymś sypkim np. piaskiem, kurzem
- opędziały – lichy, nędzny
- opękać, przepękać – obyć się bez czegoś
- opypłaniec – brudas
- ostrzytko – temperówka
- otworzony – otwarty
- ośródka – miąższ chleba
P [edytuj]
- pamperek – mała laleczka
- papcie – obuwie domowe
- papa – twarz, usta (– Nie drzyj papy. – nie krzycz)
- parzybroda – kapuśniak z włoskiej kapusty
- paterak – partacz, niedbały gospodarz
- patonić się, spatonić się – palić się, tlić
- patrzydła – okulary
- pągiel – smarkacz
- peja – wesz
- pener – menel, lump, żul
- petronelka – biedronka
- pęchcić – szperać, szukać
- pieniąchy – pieniądze
- pierdoły – drobnostki, szczegóły (wyraz, w odróżnieniu od ogólnopolskiego, nie jest wulgarny); ale też: plotki
- pierdolić – mówić trzy po trzy; ale też: plotkować
- pierdoła – nudziarz, czasem plotkarz pierdoła z Gądek – (wyraz nie wulgarny)
- pierduśnica – plotkarka
- pipol – piekarz
- pitok – mały nożyk, ale i męski narząd.
- pizgnąć się – uderzyć się (ale można też pizgnąć fotkę, czyli zrobić zdjęcie)
- Plajta – plac Wolności
- plendze, plińdze – placki ziemniaczne (niem. Plinse – placek ziemniaczany)
- plożyć – slużyć albo przynosić ulgę
- pochrympać – postrzępić, wystrzępić
- podstawek, podstawka – talerzyk pod szklankę, filiżankę
- pojapić – podziurawić
- pojedynczy – poza ogólnopolskim znaczeniem, również zwykły, powszedni, codzienny (niem. einfach – prosty, pojedynczy, niezłożony)
- polica – półka
- pomieszkanie – mieszkanie
- porannik – szlafrok
- poruta – wstyd, kompromitacja (występuje również poza Wielkopolską, ale tu najbardziej rozpowszechniony)
- porządki – narzędzia
- porzónny – porządny
- posoba, posowa – sufit
- pośrupać – poszczerbić, obić, postrzępić
- półżytki – pośladki
- prek – precz
- proszczak – prosiak
- przebierać – nadwerężać np. przebrać szwaję – nadwerężyć nogę
- przepękać, opękać – obyć się bez czegoś
- przykinać – przyczepić się, przynieść coś
- przytośtać – przynieść, przywlec
- przytośtać się – przyjść, przywlec się
- przyturać – przynieść, przytargać coś
- puczyć się – szczycić się, puszyć się
- pyra – ziemniak (także mieszkaniec Wielkopolski, ale nie jest to w Wielkopolsce określenie pejoratywne)
- pyry w mundurkach – ziemniaki gotowane w łupinach
- pyza – kluski na parze, drożdzowe, podawane zazwyczaj z zawiesistymi sosami na słono, we wschodniej Polsce znane jako parowańce i podawane na słodko
R [edytuj]
- rajcowny – podniecający, ponętny, pełen wdzięku (niem. reizen – nęcić; pobudzać, podniecać)
- rajzefiber – niepokój, podniecenie (niem. Reisefieber – niepokój przed podróżą)
- ramiążko - wieszak na ubrania
- rampuć, rumpuć – gęsta zupa jarzynowa
- rapel – wariactwo, szaleństwo, bzik (niem. pot. Rappel – bzik, fioł)
- redyski, redychy – rzodkiewki (niem. Radieschen – rzodkiewka, Rettich – rzepa)
- religa – łamaga
- retenta – rupiecie, graty
- rodle – sanki (niem. Rodeln)
- rojber – łobuz, także o rozrabiającym dziecku (niem. Räuber – rabuś, bandyta)
- rojber–buda – bałagan, harmider
- rozpłaszczyć się – zdjąć płaszcz
- równak – jednak
- rumotać – hałasować, stukać
- rychtyg – w porządku: Wszystko było rychtyg. – Wszystko było w porządku.; Dokładnie: Rychtyg trzy kila – Dokładnie trzy kilogramy. (niem. richtig – poprawny, właściwy)
- ryczka – stołek
- rydychy – nogi
- rylać się – chybotać się
- ryfa – niesympatyczny wyraz twarzy lub beksa
- ryry – klamoty (por. klunkry)
- rzęch – stare, ciągle psujące się urządzenie (często o samochodzie, np. Ten kaszlok to stary rzęch – Ten Fiat126p to ruina), szmata, strzęp
- rżany, żanny – żytni
S [edytuj]
- sa stędy – stąd
- salacha – młoda, ale wysoka dziewczyna
- sądek – drewniane naczynie
- siano – pieniądze
- sień – małe chłodne pomieszczenie przykuchenne
- skataić się – zmęczyć
- skędy – skąd
- skiba – kradzież
- skibka chleba – kromka
- skibać / skibnąć – kraść / ukraść
- skład – sklep
- sklep – piwnica
- skopowina – baranina
- skorno – skoro (skorno dryzd – skoro świt)
- skorupa – naczynia ceramiczne
- skrytka – spiżarnia
- skrzeczki – skwarki
- skrzydło – fortepian
- smaka – smak, apetyt
- smrodyla – czarna porzeczka
- soliwka, solywka – mała beczka zwężająca się ku górze i ku dołowi do przewozu owoców
- sosyska – mała parówka (niem. Saucischen)
- spiłować – wytrzymać
- spodek – długi materac z pierza
- stalować się – pysznić się, chełpić się lub udawać (niem. sich stellen)
- statki, statory – naczynia kuchenne
- stołowy – pokój – jadalnia
- szabel, szabelek – strąk fasoli, nazwa zupy z małej żółtej fasoli
- szabraka – odzież wierzchnia, płaszcz, kurtka
- szafonierka – szafa na bieliznę
- szaga – na szagę czyli na skos, skróty (zapewne niem. schräg – krzywo, skośnie)
- szagówki – kluski z gotowanych ziemniaków, cięte ukośnie
- szajba – także szajbka – podkładka;
- szajbus – człowiek wybuchowy, gwałtowny, narwany: Przykład: Ale z niego szajbus., Szajba mu odbiła. – zwariował.
- szaranek – mały chłopczyk
- szczender – podwórkowy trzepak
- szczon – chłopak
- szkieł – policjant
- szkita – noga
- szkloki – landrynki
- szlachtus – rzeźnik (niem. schlachten – bić bydło, zażynać drób)
- szlankowny - szczupły
- szłamka – szmatka, ścierka
- szmaja, szmania – człowiek leworęczny
- szmucha – przekręt, oszustwo
- szneka – drożdżówka
- szneka z glancem – drożdżówka z kruszonką, z lukrem
- sznupa – buzia, pyszczek
- sznytka – kromka chleba (niem. Schnitte – kromka)
- szpanga – wsuwka do włosów (niem. Spange – sprzączka, spinka)
- szparać – oszczędzać (niem. sparen)
- szpekać – zaglądać
- szpryt - spirytus
- szpycka – lufka do papierosów
- szrajba – podpis (niem. schreiben – pisać)
- szruber – twarda szczotka do podłogi (niem. Schrubber – szczotka do szorowania)
- sztender – stojak, wieszak (niem. Ständer – stojak)
- sztrufelek – kawałek
- sztrykować – robić na drutach coś z wełny (niem. stricken – robić na drutach)
- szuszwol – brudas, człowiek niezadbany
- szut – miał węglowy, coś drobnego (niem. Schutt – gruz, miał, drobne pieniądze, "groszaki"
- szwaja – noga
- szwamka – gąbka (niem. Schwamm)
- szwindel – oszustwo, świństwo. Przykład: Zrobić szwindel. – popełnić oszustwo, zrobić komuś świństwo
Ś [edytuj]
- ślabrać – brudzić
- ślabrotać – mówić niewyraźnie,
- ślepe ryby – zupa jarzynowa z ziemniakami, ślepe ryby z myrdyrdą – zupa jarzynowa z ziemniakami mieszana w czasie gotowania
- ślumper – przedmiot ociekający brudną wodą
- śpik – sen (bierze mnie śpik – chce mi się spać)
- śpiki – skronie
- śrupać – szczerbić, obijać, strzępić
- świętojanki – porzeczki (ale nie czarne) (niem. Johannisbeere – porzeczka)
- śwignąć – rzucić
T [edytuj]
- taśtać – nieść
- tamdotąd – tam
- tej – ty, charakterystyczna forma zwrotu do znajomych
- tetrać, stetrać – robić coś pracowicie, męczyć się (nad czymś), paprać, spaprać
- to równak – to jednak
- tonkać – moczyć
- trzebno – trzeba
- trzeszczok – małe, nieznośne, płaczliwe i krzykliwe dziecko
- trzęsionka – galareta mięsna
- tudotąd – tu
- tuk – szpik kostny
- tuleja – niezdara
- tutej – tutaj
- tytka – torebka papierowa
U [edytuj]
- ubrechtać – ubrudzić się, uśmiać się
- uliczka – furtka
- umorusać się – pobrudzić się
- umurzyć, omurzyć – pobrudzić czymś sypkim np. piaskiem, kurzem
- ukrychać – uciąć, rozdrobnić
- usiąść się – usiąść (niem. sich setzen)
- uskromnić się – uciszyć się
- uszporać – zaoszczędzić (określoną sumę bejmów)
- uślabrać – ubrudzić
- uślumprany – umorusany, brudny
- utonkać – umoczyć (niem. tunken)
W [edytuj]
- wagować się – wahać się
- wajcha – dźwignia, przekładnia (niem. Weiche – bok koński, zwrotnica)
- wartołka – ruchliwy malec
- waserwaga – poziomnica (niem. Wasserwage)
- wazka – drewniana balia
- wciągnąć się – również wprowadzić się (niem. zuziechen)
- wej – patrz, zobacz
- wew – w
- westka – kamizelka (niem. Weste)
- wiara, wiaruchna – ludzie, grupa ludzi (jedno z najbardziej poznańskich określeń), np. wiara wraca z meczu – ludzie wychodzą ze stadionu; poszliśmy całą wiarą do kina – umówiliśmy się paczką znajomych
- wihajster – to coś, coś, czego nazwy się zapomniało; podaj mi ten wihajster – daj mi to coś (niem. Wie heisst Er)
- wiewiołga, wywielga – wilga
- wiksa, wixa – stan upojenia alkoholowego, nieokreślona moc, energia (np. ale ma wikse tej, wiksa w łydach)
- winkiel – róg (niem. Winkel – kąt)
- wknaić się – wcisnąć się
- wodnity – wodnisty; sposób tworzenia przymiotników np. pyry mogą być wodnite lub mączyte – ziemniaki mogą być wodniste lub mączyste (zawierać dużo skrobi)
- wuchta – duża ilość czegoś (np. wuchta wiary – dużo ludzi)
- wuja – wujek, stryjek, ale też żartobliwy zwrot do kogoś: Tej, wuja!
- wyciągnąć się – wyprowadzić się (niem. ausziehen)
- wyćpić – wyrzucić
- wyćwierzać się – wydziwiać, wybrzydzać
- wygogolony – wydekoltowany
- wyknaić – wyrzucić
- wykopyrtnąć się – wywrócić się, np. na lodzie
- wymarać – wyszukać, wymacać
- wymborek – wiadro
- wynuplać – wyciągnąć, znaleźć, (np. Skąd to wynuplałeś?)
- wyndbojtle ze szlagzaną – kruche ciasteczka (wietrzniki) z bitą śmietaną w środku (niem. Windbeutel mit Schlagsahne)
- wypłechtać – wypłukać
- wystworzać fify – stroić żarty
- wyszki – coś wyżej, wejść na wyszki – wejść np. na drabinę, mebel
- wysztafirowany – wystrojony
Z [edytuj]
- zakluczyć – zamykać drzwi na klucz (niem. abschließen/verschließen)
- zamudzać – przeszkadzać, zabierać czas
- zduczniały – nędzny, kiepski
- zez – z
- z gorem, z deklem – być nie normalnym, nienormalnie się zachowywać. On ma z gorem
- zgrudzić się – skurczyć się
- zimne nóżki – galareta z mięsa
- z ledwością – ledwie (niem. mit Mühe)
- zminąć – zmienić
- zmir – spokój
- zmuda, zmudzić – strata, stracić
- zolog – zoo
- związek – również w znaczeniu "połączenie kolejowe" (niem. Verbindung – związek, połączenie)
- zwięzłowato – zwięźle
- zwyczajny – przyzwyczajony do czegoś/kogoś
Ż [edytuj]
- żarnica - ziarnica
- żdżarty - żarłoczny
- żdżarty gatunek - żarłok
- żgaj, żgajek - chłopak, zadziorny wyrostek
- żgak - kolec, drzazga, zadra
- żgnąć - donieść na kogoś
- żnąć - udawać kogoś
- żuć - dusić coś w sobie, ukrywać niezadowolenie
- żużel - kobiety lekkich obyczajów
- żybura, żubura – brudna, bardzo mętna ciecz
- żyć na knebel - żyć z partnerem bez ślubu
- żyć na kreche - żyć na kredyt
- żydek - mały nóż, kozik
Zobacz też: Gwara poznańska w Wikipedii
