Przejdź do zawartości

dexter

Z Wikisłownika – wolnego słownika wielojęzycznego
Podobna pisownia Podobna pisownia: Dexter
wymowa:
bryt. IPA/ˈdɛkstə/
?/i
znaczenia:

przymiotnik

(1.1) herald. po prawej stronie (z punktu widzenia noszącego tarczę a nie patrzącego na nią)

rzeczownik

(2.1) herald. prawa strona tarczy herbowej (z punktu widzenia noszącego tarczę)
odmiana:
przykłady:
składnia:
kolokacje:
synonimy:
antonimy:
(1.1) sinister
(2.1) sinister
hiperonimy:
hiponimy:
holonimy:
meronimy:
wyrazy pokrewne:
związki frazeologiczne:
etymologia:
uwagi:
źródła:
manus dextra (1.1)
statua a sculptore dextro (1.5) facta
wymowa:
znaczenia:

przymiotnik

(1.1) prawy, znajdujący się z prawej strony[1]
(1.2) skierowany w prawo[1]
(1.3) pomyślny, przynoszący szczęście[1]
(1.4) sprzyjający, przychylny[1]
(1.5) zręczny, wprawny, biegły[1]
odmiana:
(1.1-5) st. wyższy dexterior; st. najwyższy dextimus (deklinacja I-II)
przykłady:
(1.1) Sub Gaio demum fratris filio secundam existimationem circa initia imperii omnibus lenociniis colligente honores auspicatus consulatum (Claudius) gessit una per duos menses, evenitque ut primitus ingredienti cum fascibus Forum praetervolans aquila dexteriore umero consideret.[2]Wreszcie za rządów Gajusa, syna brata, który na początku swego panowania wszelkiego rodzaju aktami łaskawości zjednywał sobie dobre imię, rozpoczął (Klaudiusz) karierę urzędniczą. Konsulat sprawował przez dwa miesiące razem z Gajusem. Wówczas zdarzył się następujący wypadek. Oto gdy Klaudiusz po raz pierwszy wchodził na forum w otoczeniu liktorów z rózgami, orzeł szybujący nad orszakiem przysiadł na jego prawym ramieniu.[3]
(1.2) Hasdrubal omissa munitione castrorum postquam pugnandum vidit, in prima acie ante signa elephantos conlocat: circa eos laevo in cornu adversus Claudium Gallos opponit, haud tantum iis fidens quantum ab hoste timeri eos credebat: ipse dextrum cornu adversus M. Livium sibi atque Hispaniset ibi maxime in vetere milite spem habebatsumpsit[4]Hazdrubal, widząc, że musi walczyć, przerwał umacnianie obozowiska i ustawił słonie w pierwszym szeregu przed sztandarami: obok nich umieścił po lewej na skrzydle Klaudiusza naprzeciw Gallów, nie tak bardzo w nie wierząc, co licząc, że wrogowie się ich boją. Ów prawe skrzydło, naprzeciw M. Liwiusza, wyznaczył sobie i Hiszpanomi tu ponad wszystko miał nadzieję w starych żołnierzach.
(1.3) „…nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus / arduus arma tenens; non te rationis egentem / Lernaeus turba capitum circumstetit anguis. / salve, vera Iovis proles, decus addite divis, / et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.” / talia carminibus celebrant;[5] → „…Żadna / Postawa, nawet ogrom Tyfeusa / Orężny, strwożyć cię nie zdołał. Nawet / Wąż ów lernejski, gdy strasznie osaczył / Mrowiem łbów, nie mógł ciebie oszołomić. / Bądź pozdrowiony, prawdziwy potomku / Jowisza, chlubo niebianom dodana! / I nam, i twoim świętościom błogosław. / Zechciej stopą przyjazną nawiedzić!” / Tak wysławiają go.[6]
składnia:
kolokacje:
(1.1) dextrum latus / cornu / cornum • dextra acies
(1.3) dextrum tempus
(1.4) dextrum tempus
(1.5) dexter modus
synonimy:
(1.3) auspicatus
(1.4) leavus, sinister
antonimy:
(1.1) laevus
(1.3-4) laevus, sinister
hiperonimy:
hiponimy:
holonimy:
meronimy:
wyrazy pokrewne:
rzecz. dextra/dextera ż, dexterum/dextrum n, dexteritas ż
przysł. dextere, dextrorsum, dextrorsus
związki frazeologiczne:
etymologia:
(1.1-5) praindoeur. dek̑-[7][8] (por. sanskr. दक्षिण (dákṣiṇa), gr. δέκομαι, δάκτυλος, δεξιός, pali dakkhiṇa)
uwagi:
źródła:
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Hasło „dexter” w: Mały słownik łacińsko-polski, praca zbiorowa pod red. Józefa Korpantego, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2001, ISBN 978-83-7195-844-1, s. 193.
  2. Gaius Svetonius Tranquillus: Divius Claudius (De vita Caesarum), liber V, 7
  3. Swetoniusz: Boski Klaudiusz (Żywoty Cezarów), księga V, 7.
  4. Titus Livius (Tytus Liwiusz): Ab Urbe Condita, liber XXVII, 48 (Dzieje Rzymu od założenia miasta, księga XXVII, 48)
  5. Publius Vergilius Maro: Aeneis, liber VIII, 298-303
  6. Publiusz Wergiliusz Maro, Eneida, ks. VIII, 298—303 (402—411), tłum. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1998, ISBN 83-7129-534-0, s. 291.
  7. Indo-European Lexicon
  8. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Hasło „dexter” w: Charlton T. Lewis i Charles Short, A Latin Dictionary, 1879.