łeb

Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Skocz do: nawigacja, szukaj

łeb (język polski)[edytuj]

łeb (1.1) żurawia
łeb (1.1) węża
łby (1.3) nitów
wymowa:
IPA[wɛp], AS[u̯ep], zjawiska fonetyczne: wygł. wymowa ?/i
znaczenia:

rzeczownik, rodzaj męskorzeczowy

(1.1) głowa zwierzęcia
(1.2) przen. posp. głowa człowieka
(1.3) górna, szersza część nitu, śruby
(1.4) gw. anat. czoło[1]
(1.5) gw. techn. piasta[1]
(1.6) gw. techn. część wału wiatracznego, w której osadzone śmigi[1]
odmiana:
(1.1-6)
przykłady:
(1.1) Jeździec poklepał z wdzięcznością konia po łbie.
(1.2) Ja pierniczę, ale mnie łeb boli.
(1.3) Zbyt mocne dokręcenie może zerwać łeb śruby.
składnia:
(1.1) łeb + D.
(1.2) łeb + D.
(1.3) łeb + D.
kolokacje:
(1.2) oberwać po łbie • walić kogoś po łbie
synonimy:
(1.1) głowa
(1.2) głowa, łepetyna, czaszka, czacha, mózgownica, globus, czerep, makówka, pała
(1.3) główka
antonimy:
hiperonimy:
hiponimy:
holonimy:
meronimy:
wyrazy pokrewne:
rzecz. łebkarz m
zdrobn. łebek m, łepek m
przym. łebski
przysł. łebsko
związki frazeologiczne:
barani łeb / ośli łebbrakować soli we łbieciasny łebwziąć w łebkocie łbykula w łebłeb w łebmieć kiełbie we łbiemieć łeb jak sklepmieć łeb na karkureg. pozn. na cołki łeb, ogłupieć na całki łebna łeb na szyjęna zbity łebpalnąć sobie w łebpatrzeć spode łbapusty łebukręcić czemuś łebukręcić łebukręcić łeb sprawieurwać łebwziąć się za łbyzakuty łebzwalić się komuś na łebprzysłowia: indyk myślał o niedzieli, a w sobotę łeb mu ścięlizłapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma
etymologia:
od prasł. *lъbъpierwotnie twarda powłoka, skorupa[2] lub coś, z czego usunięto powłokę[3], następnie czaszka[2][3][4], a potem głowa, zwłaszcza jej górna część[2]; to z kolei od rdzenia praindoeur. *lubh- lub *leubh→ usuwać powłokę[3], korę[4]
od wspomnianego prasłowa indoeuropejskiego pochodzi też także prasł. *lubъ, od którego natomiast pochodzi między innymi pol. łub[2][4]
por. białor. лоб, czes. leb, kasz. łep, ros. лоб i ukr. лоб
por. także dalsze litew. lubos i łot. luba
w języku polskim notowane od XIV wieku[4]
uwagi:
tłumaczenia:
  • esperanto: (1.1) kapo
źródła:
  1. 1,0 1,1 1,2 publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Hasło Łeb w: Słownik języka polskiego, red. Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki, t. II, s. 806, Warszawa 1900–1927.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Hasło *lъbъ w: Oleg Trubaczow, Этимологический словарь славянских языков, t. 16, s. 225-228, Moskwa, 1974.
  3. 3,0 3,1 3,2 Hasło łeb w: Witold Mańczak, Polski słownik etymologiczny, s. 103, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2017, ISBN 978-83-7676-265-4.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Hasło ŁEB w: Krystyna Długosz-Kurczabowa, Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, s. 379-381, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15258-1.