Aneks:YIVO
Alfabet jidysz i jego transkrypcje
[edytuj]Poniższa tabela prezentuje współczesny standardowy alfabet jidysz, opracowany przez Żydowski Instytut Naukowy (YIVO), wraz z transkrypcją na alfabet łaciński opracowaną przez ten sam instytut, stanowiącą obecnie międzynarodowy standard.
Zamieszczone są tu również: polska transkrypcja literacka (oparta na ortografii polskiej) oraz transkrypcja o charakterze fonologicznym z użyciem międzynarodowego alfabetu fonetycznego IPA.
Uwaga: w odniesieniu do wyrazów pochodzenia semickiego (hebrajskich i aramejskich) poniższa tabela pokazuje wyłącznie transliterację, nie transkrypcję, ponieważ samogłoski nie są w przypadku takich wyrazów zapisywane.
| Litera | Nazwa litery | Polska transkrypcja literacka | Transkrypcja YIVO | Transkrypcja IPA | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| א | sztume(r) alef | (pomija się) | (pomija się) | — | Nie wymawia się i pomija w transkrypcji. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego samogłoskowo ו, י lub złożenia tych liter. |
| אַ | pasech alef | a | a | /a/ | |
| אָ | komec alef | o | o | /ɔ/ | |
| ב | bejs | b | b | /b/ | |
| בֿ | wejs | w | v | /v/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
| ג | giml | g | g | /g/ | |
| ד | daled | d | d | /d/ | |
| דז | daled zajen | dz | dz | /ʣ/ | |
| דזש | daled zajen szin | dż | dzh | /ʤ/ | |
| ה | hej | h | h | /h/ | |
| ו | wow | u | u | /ʊ/ | |
| וּ | melupm wow / melupn wow | u | u | /ʊ/ | Używane tylko w sąsiedztwie ו albo przed י. |
| װ | cwej wown | w | v | /v/ | |
| ױ | wow jud | oj | oy | /ɔj/ | |
| ז | zajen | z | z | /z/ | |
| זש | zajen szin | ż | zh | /ʒ/ | |
| ח | ches | ch | kh | /x/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
| ט | tes | t | t | /t/ | |
| טש | tes szin | cz | tsh | /ʧ/ | |
| י | jud | j, i | y, i | /j/, /i/ | Spółgłoskowe /j/ na początku sylaby (z wyjątkiem pozycji po א). W innych przypadkach samogłoskowe /i/. |
| יִ | chirek jud | i | i | /i/ | Używane jedynie po spółgłoskowym י lub w sąsiedztwie innej samogłoski. |
| ײ | cwej judn | ej | ey | /ɛj/ | |
| ײַ | pasech cwej judn | aj | ay | /aj/ | |
| כּ | kof | k | k | /k/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
| כ | chof | ch | kh | /x/ | |
| ך | lange(r) chof | ch | kh | /x/ | Forma końcowa (używana tylko na końcu wyrazu). |
| ל | lamed | l | l | /l/, /ʎ/ | |
| מ | mem | m | m | /m/ | |
| ם | szlos mem | m | m | /m/ | Forma końcowa (używana tylko na końcu wyrazu). |
| נ | nun | n | n | /n/ | |
| ן | lange(r) nun | n | n | /n/ | Forma końcowa (używana tylko na końcu wyrazu). |
| ס | samech | s | s | /s/ | |
| ע | ajen | e | e | /ɛ/ | |
| פּ | pej | p | p | /p/ | Nie ma odrębnej formy końcowej. |
| פֿ | fej | f | f | /f/ | |
| ף | lange(r) fej | f | f | /f/ | Forma końcowa (używana tylko na końcu wyrazu). |
| צ | cadek | c | ts | /ʦ/ | |
| ץ | lange(r) cadek | c | ts | /ʦ/ | Forma końcowa (używana tylko na końcu wyrazu). |
| ק | kuf | k | k | /k/ | |
| ר | rejsz | r | r | /ʀ/ | |
| ש | szin | sz | sh | /ʃ/ | |
| שׂ | sin | s | s | /s/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
| תּ | tof | t | t | /t/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
| ת | sof | s | s | /s/ | Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego i aramejskiego. |
Źródła
[edytuj]- Strona internetowa YIVO
- William B. Lockwood, Lehrbuch der modernen jiddischen Sprache (mit ausgewählten Lesestücken), Helmut Buske Verlag, Hamburg 1995, ISBN 3-87118-987-1, s. 158-160.
- Ewa Geller, Przewodnik po drzewie żywota, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Warszawa 2015, ISBN 978-83-63580-54-4, s. 254.
- Ar. Mark, Słownik polsko-jidysz, oprac. Magdalena Ruta, Karolina Szymaniak, Austeria, Kraków 2007, ISBN 978-83-89129-38-3, s. nlb. (dodatkowa wkładka).
Zobacz też
[edytuj]- Ogólne objaśnienia wymowy w słowniku: Uriel Weinreich, Modern English-Yiddish, Yiddish-English dictionary, YIVO Institute for Jewish Research, Nowy Jork 1968.
- Szczegółowe objaśnienia wymowy w gramatyce: Dovid Katz, Grammar of the Yiddish language, Duckworth, Londyn 1987, ISBN 0-7156-2162-9.
- Żydowski Instytut Naukowy w Wikipedii