ksiądz

Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Skocz do: nawigacja, szukaj

ksiądz (język polski)[edytuj]

księża (1.1)
ksiądz (1.1)
wymowa:
wymowa ?/i, IPA[cɕɔ̃nʦ̑], AS[ḱśõnc], zjawiska fonetyczne: zmięk.wygł.nazal.asynch. ą 
znaczenia:

rzeczownik, rodzaj męskoosobowy

(1.1) rel. chrześcijański duchowny, posiadający święcenia kapłańskie
(1.2) st.pol. książę[1]
(1.3) st.pol. pan, władca[2]
odmiana:
(1.1)[3]
przykłady:
(1.1) Po mszy ksiądz często rozmawiał z parafianami.
(1.2) Ksiądz Afrodosy wszystek lud wezwał k sobie[4].
składnia:
kolokacje:
(1.1) ksiądz katolicki / prawosławny / protestanckiposłać po księdza • sprowadzić księdza • ksiądz dobrodziejproszę księdza (zwrot grzecznościowy)
synonimy:
(1.1) pastor, ojciec; pogard. klecha, abbuś, katabas; skr. ks., x.; reg. śl. wielebniczek
(1.2) kniądz
antonimy:
hiperonimy:
(1.1) kapłan
hiponimy:
holonimy:
meronimy:
wyrazy pokrewne:
rzecz. księżówka f, ksieni f, książę n, księżna f, księżyc m
zdrobn. księżulek m, księżulo m
przym. księżowski, księży
skr. ks.
związki frazeologiczne:
będzie z niego ksiądz jak z diabła kościelnydogadzać jak ksiądz Magdziekto ma księdza w rodzie, tego bieda nie ubodzienie ucz księdza pacierzaniemiła księdzu ofiara, chodź cielę do domuksiądz dwa razy kazania nie mówiżyd żyda, ksiądz księdza o sto mil zwietrzyrozprawiać jak ksiądz na amboniedla chleba, nie dla nieba chce być księdzemwyszedł jak ksiądz na zającuchoćby był ksiądz w lesie, to mu każdy niesielicha fara, gdzie ksiądz sam dzwonić musigdzie ksiądz swata, tam diabeł ślub daje
etymologia:
od st.pol. kniądz, ze st.czes.[5], od prasł. *kъnędzьwładca, od swn. kuning[6], od pragerm. *kuningaz[7], lub z pominięciem st.czes.[6]
por. białor. князь, bułg. княз, chorw. knez, czes. kněz, dłuż. kněz, mac. кнез, ros. князь, scs. кънѧзь, słc. kňaz, słń. knez i ukr. князь
por. ang. king, duń. koning, isl. konungur, isl. kóngur, niem. König, szw. konung i szw. kung
obecne formy M., D., B. i W. liczby mnogiej pochodzą od niegdysiejszego rzeczownika zbiorowego księża
(1.1) źródłosłów dla białor. ксёндз, ros. ксёндз
uwagi:
por. kapłan • pop • pastor • rabin • mułła
(1.1) zobacz też: indeks:Polski - Religie
tłumaczenia:
źródła:
  1. zob. też Ksiądz w Encyklopedii staropolskiej
  2. Barbara Bartnicka, Język i my. 4, WSiP, Warszawa 1994, s. 128.
  3. publikacja w zamkniętym dostępie – wymagana płatna rejestracja Uniwersalny słownik języka polskiego, red. Stanisław Dubisz i Elżbieta Sobol, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  4. Anonim, Rozmyślanie przemyskie, lata 30. XVI wieku.
  5. Zenon Klemensiewicz, Historia języka polskiego, PWN, Warszawa 2002, s. 29.
  6. 6,0 6,1 publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Porada „ksiądz” w: Poradnia Językowa PWN.
  7. Hasło king w: Online Etymology Dictionary.