Wikisłownikarz:Joystick/brudnopis/YIVO

Z Wikisłownika – wolnego słownika wielojęzycznego
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wstęp[edytuj]

Wszystkie zasady pisowni w poniższym tekście są oparte na współczesnej ortografii i gramatyce opracowanej przez Żydowski Instytut Naukowy (YIVO) i różnią się od tzw. systemu oksfordzkiego czy zasad stosowanych w byłym Związku Radzieckim. Zasady wymowy oparte na tym samym źródle nie uwzględniają odmian dialektalnych. Powyższą kwestię należy mieć na uwadze pracując z tekstami sprzed okresu kodyfikacji, gdzie kwestia ortografii była rzeczą względną. W osobnym aneksie przedstawię podstawowe różnice występujące w innych używanych systemach kodyfikacji oraz różnice wymowy w poszczególnych dialektach.

Alfabet jidysz[edytuj]

Znaki podstawowe[edytuj]

Alfabet jidysz w swej podstawowej formie oparty jest na alfabecie hebrajskim, który standardowo zawiera 22 znaki. Są to odpowiednio od prawej do lewej:

א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ ל מ נ ס ע פ צ ק ר ש ת

W jidysz podobnie jak we wszystkich innych językach żydowskich stosujacych alfabet hebrajski, pisze się i czyta z prawej do lewej. Liter, w przeciwieństwi do alfabetu łacińskiego nie dzieli się na majuskuły (wersaliki) i minuskuły oraz ze względu na zalecenia religijne (litery są święte) nie wolno ich ze sobą łączyć. Zasada ta obowiązuje nawet dla pisma odręcznego.

Formy końcowe[edytuj]

Pięć z nich przybiera inną formę graficzną kiedy występuje na końcu wyrazu. Są to tzw. formy końcowe.

Forma podstawowa Forma końcowa
symbol nazwa symbol nazwa
כ chof ך lange chof
מ mem ם szlos mem
נ nun ן lange nun
פ pej/fej ף lange fej
צ cadek ץ lange cadek

Znaki dodatkowe[edytuj]

Sześć liter wystepuje w odmianach fonetycznych, różniących się wymową w zależności od modyfikacji graficznych litery podstawowej.

Forma podstawowa Odmiany
symbol nazwa symbol nazwa wymowa uwagi
א alef א sztumer alef (brak) (3)
אַ pasech alef a
אָ komec alef o
ב bejs ב bejs b
בֿ wejs w (2)
כ chof כ chof ch (1)
כּ kof k (2) (7)
פ pej/fej פ nie używana w ortografii YIVO
פּ pej p (8)
פֿ fej f (1)
ש szin ש szin sz
שׂ sin s (2)
ת chof ת sof s (2)
תּ tof t (2)
  • (1) Posiada formę końcową.
  • (2) Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego.
  • (3) Nie wymawia się jej i nie transkrybuje. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego י ,ו lub złożenia tych liter.
  • (7) W przeciwieństwie do כ nie ma odrębnej formy końcowej.
  • (8) W przeciwieństwie do פֿ nie ma odrębnej formy końcowej.

Złożenia liter[edytuj]

Ligatury[edytuj]

Historycznie istnieją cztery ligatury, które wymawia się inaczej niż by to wynikało z liter składowych.

symbol nazwa wymowa uwagi
וו cwej wown w
וי wow jud oj
יי cwej judn ej
ײַ pasech cwej judn aj

Inne dwu- i trójznaki[edytuj]

Ze względu na potrzebę zapisania głosek wystepujących w językach słowiańskich, w jidysz, tak jak w języku polskim, występują złożenia liter, które podobnie jak ligatury wymawia się inaczej.

symbol nazwa wymowa uwagi
דז dalet zajen dz
דזש dalet zajen szin
זש zajen szin ż
טש tes szin cz

Transliteracja i transkrypcja pisma jidysz[edytuj]

Poniższa tabela prezentuje zestaw znaków występujących w jidysz podług słownika Uriela Weinreicha English-Yiddish-English Dictionary (Weinreich 1968). Transkrypcje YIVO i Harkavy'ego są zaczerpnięte z tego samego źródła, gdzie są przedstawione jako "odpowiedniki fonetyczne" i zwane romanizacją. Transkrypcja YIVO jest międzynarodowym standardem. Transkrypcja Harkavy'ego z roku 1898 została załączona tylko dla porównania. Transkrypcja IPA odpowiada przykładom dźwiękowym w zalecanej przez YIVO wymowie, zamieszczonym na stronie instytutu. Transkrypcja fonetyczna jest transkrypcją zwyczajową, stosowaną w polskojęzycznych publikacjach Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie i jako taka, choć bardziej zrozumiała dla ludzi posługujących się językiem polskim, nie stanowi żadnego oficjalnego standardu. Załączona transliteracja jest zgodna z Polską Normą PN-74/N-01212.

Symbol Transkrypcja YIVO Transkrypcja Harkavy'ego Transkrypcja IPA Transliteracja wg PN-74/N-01212 Transkrypcja fonetyczna Nazwa litery w jidysz Nazwa litery po polsku Uwagi
א (brak) (brak) (brak) a lub (brak) שטומער אַלף sztumer alef (3)
אַ a a a a a פּתח אַלף pasech alef
אָ o o ɔ o o קמץ אַלף komec alef
ב b b b b b בית bejs
בֿ v v v v w בֿית wejs (2)
ג g g g g g גימל giml
ד d d d d d דלתּ dalet
דז dz (brak) ʣ (brak) dz דלתּ זיין dalet zajen
דזש dzh (brak) ʤ ǧ דלתּ זיין שין dalet zajen szin
ה h h h h h הא hej
ו u u ʊ w (1) u וואָוו wow
וּ u (brak) ʊ u u מלופּן וואָוו melupm wow (4)
װ v v v w w צוויי וואָוון cwej wown
ױ oy oi ɔj oy, oj oj וואָוו יוד wow jud
ז z z z z z זיין zajen
זש zh zh ʒ ž ż זיין שין zajen szin
ח kh ch x (1) ch חית ches (2)
ט t t t t lub(1) t טית tes
טש tsh (brak) ʧ č cz טית שין tes szin
י y, i y, i j, i i, y, j j, i יוד jud (5)
יִ i (brak) i (brak) i חיריק יוד chirek jud (6)
ײ ey ei, ai ɛj ey, ej ej צוויי יודן cwej judn
ײַ ay (brak) aj ay, aj aj פּתח צוויי יודן pasech cwej judn
כּ k k k k (1) k כּף kof (2) (7)
כ kh ch x lub ch ch כף chof
ך kh ch x lub ch ch לאַנגער כף lange chof (1)
ל l l l, ʎ l l למד lamed
מ m m m m m מם mem
ם m m m m m שלאָס מם szlos mem (1)
נ n n n n n נון nun
ן n, m n, m n, ŋ, m n n, m לאַנגער נון lange nun (1)
ס s s s s s סמך samech
ע e e ɛ e lub e עין ajen
פּ p p p p p פּא pej (8)
פֿ f f f f f פֿא fej
ף f f f f f לאַנגער פֿא lange fej (1)
צ ts tz ʦ c lub c צדיק cadek
ץ ts tz ʦ c lub c לאַנגער צדיק lange cadek (1)
ק k k k k lub q (1) k קוף kuf
ר r r ʀ r r ריש rejsz
ש sh sh ʃ š sz שין szin
שׂ s s s ś s שׂין sin (2)
תּ t t t t (1) t תּוו tof (2)
ת s s s (1) lub s s תוו sof (2)
  • (1) Forma końcowa. Używana tylko na końcu wyrazu.
  • (2) Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego.
  • (3) Nie wymawia się jej i nie transkrybuje. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego י ,ו lub złożenia tych liter.
  • (4) Używane tylko w sąsiedztwie וו albo przed י.
  • (5) Spółgłoskowe [j] na początku sylaby (z wyjątkiem wystąpienia po א). W innych przypadkach samogłoskowe [i].
  • (6) Używane jedynie po spółgłoskowym י lub w sąsiedztwie innej samogłoski.
  • (7) W przeciwieństwie do כ nie ma odrębnej formy końcowej.
  • (8) W przeciwieństwie do פֿ nie ma odrębnej formy końcowej.

YIVO YIVO