Wikipedysta:Joystick/brudnopis/YIVO
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Spis treści |
[edytuj] Wstęp
Wszystkie zasady pisowni w poniższym tekście są oparte na współczesnej ortografii i gramatyce opracowanej przez Żydowski Instytut Naukowy (YIVO) i różnią się od tzw. systemu oksfordzkiego czy zasad stosowanych w byłym Związku Radzieckim. Zasady wymowy oparte na tym samym źródle nie uwzględniają odmian dialektalnych. Powyższą kwestię należy mieć na uwadze pracując z tekstami sprzed okresu kodyfikacji, gdzie kwestia ortografii była rzeczą względną. W osobnym aneksie przedstawię podstawowe różnice występujące w innych używanych systemach kodyfikacji oraz różnice wymowy w poszczególnych dialektach.
[edytuj] Alfabet jidysz
[edytuj] Znaki podstawowe
Alfabet jidysz w swej podstawowej formie oparty jest na alfabecie hebrajskim, który standardowo zawiera 22 znaki. Są to odpowiednio od prawej do lewej:
א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ ל מ נ ס ע פ צ ק ר ש ת
W jidysz podobnie jak we wszystkich innych językach żydowskich stosujacych alfabet hebrajski, pisze się i czyta z prawej do lewej. Liter, w przeciwieństwi do alfabetu łacińskiego nie dzieli się na majuskuły (wersaliki) i minuskuły oraz ze względu na zalecenia religijne (litery są święte) nie wolno ich ze sobą łączyć. Zasada ta obowiązuje nawet dla pisma odręcznego.
[edytuj] Formy końcowe
Pięć z nich przybiera inną formę graficzną kiedy występuje na końcu wyrazu. Są to tzw. formy końcowe.
| Forma podstawowa | Forma końcowa | ||
|---|---|---|---|
| symbol | nazwa | symbol | nazwa |
| כ | chof | ך | lange chof |
| מ | mem | ם | szlos mem |
| נ | nun | ן | lange nun |
| פ | pej/fej | ף | lange fej |
| צ | cadek | ץ | lange cadek |
[edytuj] Znaki dodatkowe
Sześć liter wystepuje w odmianach fonetycznych, różniących się wymową w zależności od modyfikacji graficznych litery podstawowej.
| Forma podstawowa | Odmiany | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| symbol | nazwa | symbol | nazwa | wymowa | uwagi |
| א | alef | א | sztumer alef | (brak) | (3) |
| אַ | pasech alef | a | |||
| אָ | komec alef | o | |||
| ב | bejs | ב | bejs | b | |
| בֿ | wejs | w | (2) | ||
| כ | chof | כ | chof | ch | (1) |
| כּ | kof | k | (2) (7) | ||
| פ | pej/fej | פ | nie używana w ortografii YIVO | ||
| פּ | pej | p | (8) | ||
| פֿ | fej | f | (1) | ||
| ש | szin | ש | szin | sz | |
| שׂ | sin | s | (2) | ||
| ת | chof | ת | sof | s | (2) |
| תּ | tof | t | (2) | ||
- (1) Posiada formę końcową.
- (2) Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego.
- (3) Nie wymawia się jej i nie transkrybuje. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego י ,ו lub złożenia tych liter.
- (7) W przeciwieństwie do כ nie ma odrębnej formy końcowej.
- (8) W przeciwieństwie do פֿ nie ma odrębnej formy końcowej.
[edytuj] Złożenia liter
[edytuj] Ligatury
Historycznie istnieją cztery ligatury, które wymawia się inaczej niż by to wynikało z liter składowych.
| symbol | nazwa | wymowa | uwagi |
|---|---|---|---|
| וו | cwej wown | w | |
| וי | wow jud | oj | |
| יי | cwej judn | ej | |
| ײַ | pasech cwej judn | aj |
[edytuj] Inne dwu- i trójznaki
Ze względu na potrzebę zapisania głosek wystepujących w językach słowiańskich, w jidysz, tak jak w języku polskim, występują złożenia liter, które podobnie jak ligatury wymawia się inaczej.
| symbol | nazwa | wymowa | uwagi |
|---|---|---|---|
| דז | dalet zajen | dz | |
| דזש | dalet zajen szin | dż | |
| זש | zajen szin | ż | |
| טש | tes szin | cz |
[edytuj] Transliteracja i transkrypcja pisma jidysz
Poniższa tabela prezentuje zestaw znaków występujących w jidysz podług słownika Uriela Weinreicha English-Yiddish-English Dictionary (Weinreich 1968). Transkrypcje YIVO i Harkavy'ego są zaczerpnięte z tego samego źródła, gdzie są przedstawione jako "odpowiedniki fonetyczne" i zwane romanizacją. Transkrypcja YIVO jest międzynarodowym standardem. Transkrypcja Harkavy'ego z roku 1898 została załączona tylko dla porównania. Transkrypcja IPA odpowiada przykładom dźwiękowym w zalecanej przez YIVO wymowie, zamieszczonym na stronie instytutu. Transkrypcja fonetyczna jest transkrypcją zwyczajową, stosowaną w polskojęzycznych publikacjach Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie i jako taka, choć bardziej zrozumiała dla ludzi posługujących się językiem polskim, nie stanowi żadnego oficjalnego standardu. Załączona transliteracja jest zgodna z Polską Normą PN-74/N-01212.
| Symbol | Transkrypcja YIVO | Transkrypcja Harkavy'ego | Transkrypcja IPA | Transliteracja wg PN-74/N-01212 | Transkrypcja fonetyczna | Nazwa litery w jidysz | Nazwa litery po polsku | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| א | (brak) | (brak) | (brak) | a lub ⊃ | (brak) | שטומער אַלף | sztumer alef | (3) |
| אַ | a | a | a | a | a | פּתח אַלף | pasech alef | |
| אָ | o | o | ɔ | o | o | קמץ אַלף | komec alef | |
| ב | b | b | b | b | b | בית | bejs | |
| בֿ | v | v | v | v | w | בֿית | wejs | (2) |
| ג | g | g | g | g | g | גימל | giml | |
| ד | d | d | d | d | d | דלתּ | dalet | |
| דז | dz | (brak) | ʣ | (brak) | dz | דלת זיין | dalet zajen | |
| דזש | dzh | (brak) | ʤ | ǧ | dż | דלת זיין שין | dalet zajen szin | |
| ה | h | h | h | h | h | הא | hej | |
| ו | u | u | ʊ | w (1) | u | וואָוו | wow | |
| וּ | u | (brak) | ʊ | u | u | מלופּן וואָוו | melupm wow | (4) |
| װ | v | v | v | w | w | צוויי וואָוון | cwej wown | |
| ױ | oy | oi | ɔj | oy, oj | oj | וואָוו יוד | wow jud | |
| ז | z | z | z | z | z | זיין | zajen | |
| זש | zh | zh | ʒ | ž | ż | זיין שין | zajen szin | |
| ח | kh | ch | x | ḥ (1) | ch | חית | ches | (2) |
| ט | t | t | t | t lub ṭ (1) | t | טית | tes | |
| טש | tsh | (brak) | ʧ | č | cz | טית שין | tes szin | |
| י | y, i | y, i | j, i | i, y, j | j, i | יוד | jud | (5) |
| יִ | i | (brak) | i | (brak) | i | חיריק יוד | chirek jud | (6) |
| ײ | ey | ei, ai | ɛj | ey, ej | ej | צוויי יודן | cwej judn | |
| ײַ | ay | (brak) | aj | ay, aj | aj | פּתח צוויי יודן | pasech cwej judn | |
| כּ | k | k | k | k (1) | k | כּף | kof | (2) (7) |
| כ | kh | ch | x | ḵ lub ch | ch | כף | chof | |
| ך | kh | ch | x | ḵ lub ch | ch | לאַנגער כף | lange chof | (1) |
| ל | l | l | l, ʎ | l | l | למד | lamed | |
| מ | m | m | m | m | m | מם | mem | |
| ם | m | m | m | m | m | שלאָס מם | szlos mem | (1) |
| נ | n | n | n | n | n | נון | nun | |
| ן | n, m | n, m | n, ŋ, m | n | n, m | לאַנגער נון | lange nun | (1) |
| ס | s | s | s | s | s | סמך | samech | |
| ע | e | e | ɛ | e lub ⊂ | e | עין | ajen | |
| פּ | p | p | p | p | p | פּא | pej | (8) |
| פֿ | f | f | f | f | f | פֿא | fej | |
| ף | f | f | f | f | f | לאַנגער פֿא | lange fej | (1) |
| צ | ts | tz | ʦ | c lub ṣ | c | צדיק | cadek | |
| ץ | ts | tz | ʦ | c lub ṣ | c | לאַנגער צדיק | lange cadek | (1) |
| ק | k | k | k | k lub q (1) | k | קוף | kuf | |
| ר | r | r | ʀ | r | r | ריש | rejsz | |
| ש | sh | sh | ʃ | š | sz | שין | szin | |
| שׂ | s | s | s | ś | s | שׂין | sin | (2) |
| תּ | t | t | t | t (1) | t | תּוו | tof | (2) |
| ת | s | s | s | ṯ (1) lub s | s | תוו | sof | (2) |
- (1) Forma końcowa. Używana tylko na końcu wyrazu.
- (2) Używana tylko w słowach pochodzenia hebrajskiego.
- (3) Nie wymawia się jej i nie transkrybuje. Oznacza tylko, że sylaba zaczyna się od wymawianego י ,ו lub złożenia tych liter.
- (4) Używane tylko w sąsiedztwie וו albo przed י.
- (5) Spółgłoskowe [j] na początku sylaby (z wyjątkiem wystąpienia po א). W innych przypadkach samogłoskowe [i].
- (6) Używane jedynie po spółgłoskowym י lub w sąsiedztwie innej samogłoski.
- (7) W przeciwieństwie do כ nie ma odrębnej formy końcowej.
- (8) W przeciwieństwie do פֿ nie ma odrębnej formy końcowej.
