Indeks:Polski - Regionalizmy krakowskie
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Gwara krakowska to słownictwo charakterystyczne dla mieszkańców Krakowa i okolic. Wiele z podanych słów i wyrażeń spotyka się na Podhalu oraz na Podkarpaciu.
[edytuj] A
- ady – przecież
- agar – chuligan
- akac – akacja
- akurant – na pewno nie, lub właśnie wtedy (zależy od kontekstu)
- akuratnie – porządnie np. coś zrobić
- alem – skrót od ale jestem
- ancel – więzienie
- ancykrys – piekielnik
- andrus – łobuziak, psotnik
- auto – samochód
[edytuj] B
- baciar – łobuz
- badyl – chwast
- bajok – mitoman, pleciuga
- bajoro – błoto
- bajtlok – facet bez honoru, dupek
- balaski – sztachety
- bandzioch – brzuch
- baniak – głowa
- bańka – bombka (na choinkę)
- bawarka – herbata z mlekiem
- bebechy – narządy wewnętrzne
- bitki – kotlety z wołowiny
- bitnik – ten który lubi się bić
- blichówka – metalowa packa do nakładania tynku
- bławatek – chaber
- boisko – centralna część stodoły
- bojcora – plotkara
- bojka – plotka
- bonk – trzmiel
- borg – kredyt
- bormaszynka – wiertarka
- borówka – czarna jagoda (owoc borówki czarnej, Vaccinium myrtillus)
- brechtać – śmiać się
- brusznica – borówka (czerwona)
- buc – wulgarnie: męski narząd rozrodczy, używane jako pejoratywne określenie kogoś złośliwego, nieprzyjemnego
- buchnąć – ukraść
- (ja) był/(my) byli – używanie czasownika by w formie trzecioosobowej do pierwszej osoby. Ja byłem/my byliśmy.
- bzdyczyć się – gniewać się
[edytuj] C
- chałat – fartuch
- cherlok – chorowity, słabawy
- chichrać sie – śmiać się
- chlapa – na ulicach rozmoknięty śnieg pomieszany z błotem w trakcie odwilży
- chochla, chochelka – łyżka wazowa
- chodzić do figury – chodzić bez płaszcza
- cholewa – gumiak
- chrobak – robak
- chrust – faworki
- chytry – skąpy
- cieć – ochroniarz, odźwierny, osoba wpuszczająca osoby i samochody na posesję, najczęściej na teren firmowy/
- ciućmok- niedorajda
- ciul – chuj, kutas
- ciumrok – niedołęga
- ciupać – rąbać siekierą
- cliwić – łaskotać
- cudować – wydziwiać
- cumel, cumelek – smoczek
- cwaniaczki – buty od garnituru
- cwibak – keks
- cyganić – kłamać
- cygar – papieros
- cyrkulatka – stołowa piła tarczowa
- cz – powszechna i konsekwentna wymowa grupy „trz”: Pociąg do Czebini odjedzie z peronu czeciego o pietnastej czydzieści czy.
- czernica – jeżyna
[edytuj] Ć
[edytuj] D
- deszczułka – mała, cienka deska
- dinks – synonim wihajster
- dożarty – niegrzeczny, urwis, kłótliwy, złośliwy
- drobić – kruszyć
- drożdżówka – niemal każdy rodzaj słodkich bułeczek, przeważnie z dodatkiem owoców, maku, czekolady lub słodkiego sera.
- druszlak – durszlak, cedzak
- ducka – koszyk; w ducke – dużo
- dupcyć – spółkować, uprawiać seks, także ogólnego zastosowania – „Chyba cię podupcyło”
- dziamdziać – jeść powoli
- dziopa, dziołcha – dziewczyna
- dzieliwór – taksówkarz
- drzyć – krzyczeć
- dzyndzel – coś wystającego np.drobny uchwyt,przedmiot typu tasiemka czy guzik
[edytuj] F
- fangla – narzędzie murarskie, czerpak
- ferszalung, ferszalunek – kombinezon, ubranie robocze
- fiakra – dorożka
- fiakier – dorożkarz
- flaszka – butelka wódki(częściej niż w innych regionach)
- fliza – kafelek
- fliziarz – glazurnik
- folga – odwilż , popuszczanie
- forajbka – wkręt do drewna z wygiętym i rozpłaszczonym końcem służący do wkręcania i mocowania różnych elementów, np. zamykania drzwi lub okien
- forykować – narzekać (pochodzenie etymologiczne od zwierząt porykujacych w oborze, regionalizm z okolic Bronowic; alternatywne pochodzenie: od niem. vorrücken – wyskakiwać do przodu), także: podnieść głos, krzyczeć na kogoś
- franca – złośnica, cholera
- funt – 0,5 kg przy zakupach (zanikające)
[edytuj] G
- gadzina(gada) – zwierzęta w gospodarstwie rolnym , np kury, świnie, krowy
- gajda – człowiek niezgrabny, ociężały
- garniak – garnitur
- gdziesik – gdzieś
- giry – nogi
- git – jest dobrze, super
- glanc – błysk
- glizda – dżdżownica
- głowizna – salceson
- gmyrać – grzebać
- gnojówka – płynna część obornika
- goronc – upał
- gościniec – droga (zwykle asfaltowa)
- groch zarówno fasola jak i groch określany tym samym mianem.Co ciekawe groch dzieli sie na podgrupy:groch i fasolę
- gryfny – ładny
- grysik – kasza manna
- grzbiet – prostak–osiłek
- grzebyk – grzebień
- gumofilce, gumjoki – buty na deszcz
- guptok – głupek (pozytywnie nacechowane)
- guzdrać się – robić coś powoli
- gwarzyć – mówić, rozmawiać
[edytuj] H
- habina (habaź, haberdź) – cienka gałązka, kijek
- hadra – kłótliwa baba
- haf – tutaj
- hajcować – palić
- halba – pół litra piwa, także kufel półlitrowy
- hamrać – sprzeczać się
- haratać – niszczyć
- harnasić się – tłuc się
- hulacka – zabawa
- huncfot – łobuz
[edytuj] I
- idźże, weźże (wym. także: idze, wejże) – daj spokój, nie gadaj głupot itp.
- inaksy – inaczej
- Ino – tylko
- inną razą – innym razem
- iść na bliższe – iść na skróty
- iść na nogach – iść piechotą
- iść z buta – iść piechotą
[edytuj] J
- jajcyć – żartować
- jadzić się – jątrzyć się (o ranie)
- jama – dół
- japa – buzia (z odcieniem pogardliwym)
- jarzyć – rozumieć
- jarzyna – włoszczyzna
- jojcyć, jójcyć – narzekać
[edytuj] K
- kaciała – fajtłapa
- kaflarz – zdun
- kajsik – gdzieś
- kajzerka – rodzaj bułki z charakterystycznym pięcioramiennym nacięciem (według podania pieczywo takie miał jadać na śniadanie Cesarz Franciszek Józef I)
- kantar – uzda dla bydła
- kapa – narzuta na łóżko
- kapuza – kaptur
- karnąć się – przejechać się
- karta (np. tramwajowa) – bilet okresowy
- kaszkiet – męska czapka z daszkiem
- kazywać – kazać
- kidać – brudzić
- kiejsik – kiedyś
- kiepałka – popielniczka
- kiernoz – obraźliwie o mężczyźnie
- kiszka – kaszanka
- kiszona kapusta – kwaszona kapusta
- kiszone ogórki – kwaszone ogórki
- klajstrować – lepić, kleić
- klamoty – duże niepotrzebne , przeszkadzające przedmioty
- klarnet (bosy) – umiarkowanie obraźliwe określenie ogólnego zastosowania
- knysać – mieszać
- Kobierzyn – dom wariatów, od nazwy części Krakowa, gdzie znajduje się zakład psychiatryczny
- kocmołuch – brudas
- kociorze – świadkowie Jehowy
- kolucho – kolczyk w kształcie kółka, mniejszy to koluszko
- konic – koniczyna
- korpiel – brukiew
- krachla – butelka z zamknięciem pałąkowym (piwo, oranżada)
- kraj – brzeg
- krawatka – krawat
- krawaciarz – warszawianin
- kremówka – napoleonka
- krucafuks – przekleństwo w rodzaju: cholera, lub kurde
- kufajka – kapota
- kumora – komora, rodzaj spiżarni
- kurdupel – człowiek niskiego wzrostu
- kuknąć – podglądać
- kuśtygać – kuleć
- kutas – pompon
- ku – do; np. Ku domowi. czyli Do domu.
- kurczę – kurczak
- kuzyn – brat cioteczny
- kyj – gdzie; np. Kyj idziesz? Kyj pódzies jak leje?!
[edytuj] L
- laubzega – brzeszczot, piłka do drewna, metalu
- lepiec – plaster opatrunkowy, opatrunek
- litra – litr
- lyź – iść
[edytuj] Ł
[edytuj] M
- maciupinka – odrobina
- majzel – przecinak
- makutra – donica
- malta – wapienna zaprawa tynkarska lub murarska
- manel – drobiazg, rzecz
- maniurka – dziewczyna przesadnie dbająca o swój wygląd ( tipsy, opalenizna ) a także odznaczająca się specyficznym zachowaniem.
- maścić – polewać tłuszczem
- mazgaj – płaczek, mięczak
- metr – miara wagi , 100 kilogramów
- miednica – duża misa
- mikrus – okreslenie kogos małego, najczesciej dziecka
- miska – twarz
- mroziaste – coś w drobne wzorki ( np. tkanina,tapeta sciana w pokoju )
- myjka – ścierka
[edytuj] N
- nadać się – przydać się
- nafutrowany – najedzony
- najsampierw – najsamprzód
- nakastlik – szafka nocna
- -no – końcówka dodawana do czasowników stosowana w podobny sposób do partykuły wzmacniającej „–że”, a także w prośbach mniej grzecznościowych (pomiędzy znajomymi), np. skoczno mi po obwarzanka.
- na miasto – do miasta
- na nogach – pieszo
- na śtorc – pionowo, na stojąco, wyprężony
[edytuj] O
- obwarzanek – nazwa wyrobu piekarniczego, charakterystycznego dla okręgu krakowskiego
- oglądnąć – obejrzeć
- omasta – polewa z tłuszczu
- osełka – ostrzałka do kosy
- osiedle – podwórze
- ostrężnica – jeżyna
- ostrężyna – jeżyna
- otwarli – otworzyli
[edytuj] P
- pacan – głupiec
- paniusia – dama
- pantofel – kapeć
- parasolka – parasol
- paryja – strumyk płynący w wyżłobionym przez wodę zagłębieniu, wąwóz
- patrzałem itp. – patrzyłem itp.
- pawąz – długa żerdź do przytrzymywania siana i snopów zboża na wozie drabiniastym
- pęcak – pęczak (kasza)
- pisak – flamaster
- pisiate – w czerwono-żółte prążki, np jabłka
- piszinger – tort Pischingera, warstwy andruta (wafla) posmarowane słodką masą np. kakaową
- pitolić – mówić rzeczy niedorzeczne
- pjyrwy – najpierw
- platfus – płaskostopie
- plewić – pielić
- plucha – słota
- pluskiewka – pinezka
- płachta – duży płat grubego materiału służący do przenoszenia czegoś
- pole – dwór; wyjdźże na pole, jak jest na polu? [= jaka jest pogoda?] itd.
- pomóż – postać bezokolicznika czas. „pomóc”: Chodźże, musimy mu pomóż
- popiołka – popielniczka
- podomka – damskie długie okrycie do chodzenia po domu
- pomału – wolno
- pomagier – pomocnik
- powrósło – sznurek
- pół basa – półlitrowa butelka wódki
- prasnąć – rzucić się na ziemię, uderzyć
- prosię – prosiak
- prześcienie – podwórze
- przykrzyć się – nudzić się
- przylepiec – plaster opatrunkowy
- ptyś – ekler
- puc – tynk ścienny
- pularys, pularysek – portfel
[edytuj] R
- rajbetka – paca do zacierania tynku
- rajfura – gaduła, papla
- rajtki – rajtuzy, rajstopy
- ramka / raczka / raszka – paczka papierosów
- raszpla – (1) pilnik do drewna; (2) pot. teściowa, stara kobieta
- rampa kolejowa – szlaban kolejowy
- rejbel – psotnik, urwis
- rejwach – szum, rozgardiasz
- rodzynek – rodzynka
- rozmaity – różny
- rozparędzić się – rozpędzić się
- róść – rosnąć
- rychtować – przygotowywać
- rypać – burzyć, skuwać, tłuc ale również wulgarnie – pieprzyć
[edytuj] S
- sagan – czajnik, np. Wejże postaw sagan na gazie = Włącz kuchenkę i zagotuj wodę w czajniku.
- sakramencko – niesamowicie
- sąsiek – skrzynia drewniana na zboże, też przegroda w stodole
- se – sobie (stosowane z większą częstotliwością niż w jęz. ogólnopolskim, np. weź se – weź, zjedz se – zjedz, dej se siana – daj spokój, zrezygnuj)
- serowiec – sernik
- siadnąć – usiąść
- sietniok – prostak, prymityw (od siec – ścinać zboże sierpem)
- siyń – przedpokój
- skiauceć – skowyczeć, skomleć
- skiepka – popielniczka
- skrobać – obierać
- smaki – ochota na picie alkoholu
- spaślok – gruby, tłusty
- spaźniać się – spóźniać się
- spindrać się – wspinać się
- społka – popielniczka
- spoziyrać – spogladać
- spyrka – skwarka, słonina
- strachać się – bać się
- strugaczka, podstrugaczka – temperówka
- stynchnonć – sklęsnąć
- sty – patrz
- szabaśnik – piekarnik
- szaflik – miska, miednica
- szarlotka – jabłecznik
- szczęp – gówniarz, np. Ty szczępie. → Ty gówniarzu.
- szczypica – skorek
- szkut – brzdąc
- szlaban – ława do spania
- szlałf – wąż ogrodowy
- szlug – papieros
- szlafrok – płaszcz kąpielowy
- szlic – rozcięcie, rozporek
- sznurówka – sznurowadło
- sznycel – kotlet mielony
- sztreka – nasyp kolejowy
- sztuka – dziewczyna
- szturać – przepychać
[edytuj] Ś
- ściorać – zbrudzić
- ślamazora – flegmatyk, niezguła
- ślichta, szlichta – zaprawa tynkarska
- ślizgawica – gołoledź
- śrubstak – imadło
- śpej – coś małego co się pląta po kątach
- śpik – katar z nosa ale również młokos
- śturać – przepychać
- śtychówka – szpadel
- świynconka – wielkanocny żurek z kiełbasą, chrzanem i jajkiem na serwatce
[edytuj] T
- tajać – mięknąć, rozpuszczać się
- tamoj – tam
- tarasić – przygnieść, deptać
- terakota – płytki na podłogę (wszelkie, niekoniecznie terakotowe)
- targać – drzeć na strzępy ale również nosić coś ciężkiego
- tłuk – niedorozwinięty, niemrawy
- toaletka – papier toaletowy
- troszku – trochę
- tragac, tragacz – wózek z jednym kołem, odmiana taczki
- turlać – toczyć
- tyrpać – szarpać
[edytuj] W
- w cas – wcześnie
- wajcha – dźwignia, rączka
- wafel – sługus
- warstat – warsztat; stół z narzędziami
- wartać – być wartym
- warzyć – gotować
- wasserwaga – poziomica
- wek – słoik na przetwory
- weka – bułka paryska
- wertepy – nierówna powierzchnia
- winkiel – róg ulicy
- wihajster – określenie narzędzia lub przedmiotu, którego nazwy w danym momencie się zapomniało, np. podajże ten wihajster (z niem. "Wie heißt der?" – "Jak się on nazywa?").
- włanczać / wyłanczać – włączać / wyłączać (litery „an” wymawiane jako jedna samogłoska nosowa)
- wnetki – niedługo
- wpyte – w porządku
- wrazić – wsadzać, wkładać
- w te i w te – tam i z powrotem
- wydawać się – (o kobiecie) wychodzić za mąż
- wypucowony – czysty, pobity
- wystroić się – ładnie się ubrać
- wyścigować się – ścigać się
[edytuj] Z
- za frajer – za darmo
- zamek – suwak
- zapuszczony – zaniedbany
- zastrugaczka – temperówka
- zaświecić – zapalić gaz na kuchence
- zawrzeć – zamknąć drzwi bez zamka
- zbywać się – spierać się, sprzeciwiać się
- zdupcaj – idź sobie, spadaj
- ziorać – zaglądać
- z kraja – np. przestaw to, niech nie stoi tak z kraja tzn. niech nie stoi na krawędzi
- złotówa – taksówkarz
- zmierzły – upierdliwy, nieznośny
- zopaska – część ubioru zakładana na spódnicę
- zygać – drażnić, szczypać, wskazywać
[edytuj] Ż
- -że – obficie stosowana końcówka trybu rozkazującego: chodźże, dajże [= daj], weźże się [wym. „weże sie”, = odejdź, przestań]
- -ż – jak wyżej dla lm: chodźcież, dajcież, weźcież się
- -żem – końcówka stosowana przy opowiadaniu rzeczy które się działy w przeszłości: "jakżem, wziołżem" [wym. "jagżem"]
- żerdka – długi cienki drąg lub tyczka
[edytuj] Ź
- źróbek – źrebię
