Indeks:Polski - Regionalizmy krakowskie
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Gwara krakowska to słownictwo charakterystyczne dla mieszkańców Krakowa i okolic. Wiele z podanych słów i wyrażeń spotyka się na Podhalu oraz na Podkarpaciu.
Indeks:
[edytuj] A
- agar – chuligan
- akuratnie – porządnie np. coś zrobić
- ancel - więzienie
- andrus – łobuziak, psotnik
- auto – samochód
[edytuj] B
- bajok – mitoman, pleciuga
- bajtlok – facet bez honoru, dupek
- bandzioch – brzuch
- baniak – głowa
- bańka – bombka (na choinkę)
- borówka – czarna jagoda (owoc borówki czarnej, Vaccinium myrtillus)
- brechtać się - śmiać się z czegoś
- brusznica – borówka (czerwona)
- buc – wulgarnie: męski narząd rozrodczy, używane jako pejoratywne określenie kogoś złośliwego, nieprzyjemnego
- blichówka – metalowa packa do nakładania tynku
- (ja) był/(my) byli – używanie czasownika by w formie trzecioosobowej do pierwszej osoby. Ja byłem/my byliśmy.
- bawarka - herbata z mlekiem
[edytuj] C
- chałat – fartuch
- chodzić do figury – chodzić bez płaszcza
- cholewa – gumiak
- chrust – faworki
- cumel, cumelek – smoczek
- cwaniaczki – buty od garnituru
- cwibak – keks
- cz – powszechna i konsekwentna wymowa grupy „trz”: Pociąg do Czebini odjedzie z peronu czeciego o pietnastej czydzieści czy.
- czajnik – głowa
- chochla – łyżka wazowa
[edytuj] D
- ducka – koszyk; w ducke – dużo
- drożdżówka - niemal każdy rodzaj słodkich bułeczek, przeważnie z dodatkiem owoców, maku, czekolady, lub słodkiego sera.
- dupcyć - spółkować, uprawiać seks, także ogólnego zastosowania - „Chyba cię podupcyło”
- druszlak – durszlak, cedzak
- dziopa – dziewczyna
- dożarty - niegrzeczny, urwis, kłótliwy, złośliwy
- dzieliwór - taksówkarz
[edytuj] F
- fajka – papieros
- ferszalung – kombinezon, ubranie robocze
- fiakra – dorożka
- fiakier – dorożkarz
- flakon – ogólnie o butelce wódki
- flaszka – butelka (częściej niż w innych regionach)
- fliza – kafelek
- fliziarz – glazurnik
- funt – 0,5 kg przy zakupach (zanikające)
- fandzla – paca
- forykować - narzekać, (pochodzenie etymologiczne od zwierząt porykujacych w oborze, regionalizm z okolic Bronowic)
[edytuj] G
- grysik – kasza manna
- gajer – garnitur
- garniak - garnitur
- gnojówka – płynna część obornika
- git – jest dobrze, super
- grzbiet – prostak–osiłek
[edytuj] H
[edytuj] I
- idźże, weźże (wym. także: idze, wejże) – daj spokój, nie gadaj głupot itp.
- iść na nogach – iść piechotą
- iść z buta – iść piechotą
[edytuj] J
- jadzić się – jątrzyć się (o ranie)
- jarzyć – rozumieć
- jarzyna – włoszczyzna
- jajcyć - żartować
[edytuj] K
- kaflarz – zdun
- kajzerka – rodzaj bułki z charakterystycznym pięcioramiennym naciętym (według podania pieczywo takie miał jadać na śniadanie Cesarz Franciszek Józef I)
- karta (np. tramwajowa) – bilet okresowy
- kiepałka – popielniczka
- kiszona kapusta – kwaszona kapusta
- kiszone ogórki – kwaszone ogórki
- klarnet (bosy) – umiarkowanie obraźliwe określenie ogólnego zastosowania
- kremówka – napoleonka
- kutas – pompon
- kibel – klozet
- Kobierzyn – dom wariatów, od nazwy części Krakowa, gdzie znajduje się zakład psychiatryczny
- kiernoz – obraźliwie o mężczyźnie
- kuzyn – brat cioteczny
- krawatka – krawat
- krawaciarz - warszawiak
- kiszka – kaszanka
- krachla – butelka z zamknięciem pałąkowym (piwo, oranżada)
[edytuj] Ł
[edytuj] M
[edytuj] N
- na – za (dot. ceny, np.: Na ile jest to ciasto?)
- nakastlik – szafka nocna
- -no – końcówka dodawana do czasowników stosowana w podobny sposób do partykuły wzmacniającej „–że”, a także w prośbach mniej grzecznościowych (pomiędzy znajomymi), np. skoczno mi po obwarzanka.
[edytuj] O
- oglądnąć – obejrzeć
- ostrężnica – jeżyna
- ostrężyna – jeżyna
- otwarli – otworzyli
- obwarzanek – nazwa wyrobu piekarniczego, charakterystycznego dla okręgu krakowskiego
[edytuj] P
- patrzałem itp. – patrzyłem itp.
- pole – dwór; wyjdźże na pole, jak jest na polu? [= jaka jest pogoda?] itd.
- pomóż – postać bezokolicznika czas. „pomóc”: Chodźże, musimy mu pomóż
- popiołka – popielniczka
- parasolka – parasol
- pęcak – pęczak (kasza)
- pluskiewka – pinezka
- ptyś – ekler
- pularysek – portfel
- pantofel – kapeć
- piszinger – tort Pischingera, warstwy andruta (wafla) posmarowane słodką masą np. kakaową
- podomka – damskie długie okrycie do chodzenia po domu
[edytuj] R
- rajtki – rajtuzy, rajstopy
- ramka/raczka – paczka papierosów
- rodzynek – rodzynka
- rampa kolejowa – szlaban kolejowy
- rajbetka – paca do zacierania tynku
- rejbel – psotnik, urwis
- rozparędzić się - rozpędzić się
[edytuj] S
- sagan - czajnik, np. Wejże postaw sagan na gazie = Włącz kuchenkę i zagotuj wodę w czajniku.
- se – sobie (stosowane z większą częstotliwością niż w jęz. ogólnopolskim, np. weź se – weź, zjedz se – zjedz, dej se siana – daj spokój, zrezygnuj)
- sietniok – prostak, prymityw (od siec – ścinać zboże sierpem)
- skiepka – popielniczka
- spaźniać się – spóźniać się
- społka – popielniczka
- szabaśnik – piekarnik
- sznurówka – sznurowadło
- sznycel – kotlet mielony
- sztuka – dziewczyna
- ślichta/szlichta – zaprawa tynkarska
- strugaczka – temperówka
- szlug – papieros
- szlafrok – płaszcz kąpielowy
- szaflik - miska, miednica
- szarlotka – jabłecznik
- sztreka - nasyp kolejowy
- szlic - rozcięcie, rozporek
- serowiec – sernik
[edytuj] T
- tramwajka - tramwaj
- troszku - trochę
- tragac - wózek z jednym kołem
- terakota - płytki na podłogę (wszelkie, niekoniecznie terakotowe)
[edytuj] W
- wagon – skrzynka lub zgrzewka piwa, także karton fajek
- weka – bułka paryska
- włanczać/wyłanczać - włączać/wyłączać (litery „an” wymawiane jako jedna samogłoska nosowa)
- wyścigować się – ścigać się
- wafel – sługus
- wasserwaga – poziomnica
- wek – słoik na przetwory
- winkiel - róg ulicy
- wihajster - określenie narzędzia lub przedmiotu, którego nazwy w danym momencie się zapomniało, np. podajże ten wihajster
- warstat - warsztat; stół z narzędziami
[edytuj] Z
- zastrugaczka - temperowka
- z kraja - np. przestaw to, niech nie stoi tak z kraja tzn. niech nie stoi na krawędzi
- zamek – suwak
- zaświecić – zapalić gaz na kuchence
- złotówa - taksówkarz
[edytuj] Ż
- -że – obficie stosowana końcówka trybu rozkazującego: chodźże, dajże [= daj], weźże się [wym. „weże sie”, = odejdź, przestań]
- -ż – jak wyżej dla l.mn.: chodźcież, dajcież, weźcież się
- -żem - końcówka stosowana przy opowiadaniu rzeczy które się działy w przeszłości: "jakżem, wziołżem" [wym. "jagżem"]
zobacz też:
