Indeks:Polski - Gwara sądecka

Słownictwo nie jest jednolite. Niniejszy słowniczek jest zbiorem słówek, używanych w rejonie Nowego Sącza, Limanowej, Gorlic, Łącka, Krynicy, Krakowa, Jaślisk, Bukowska, Krosna, Jasła oraz Sanoka.

Indeks: A Ą B C Ć D E Ę F G H I J K L Ł M N Ń O Ó P R S Ś T U W Y Z Ź Ż

Charakterystyczne zwroty

A

• ady – przecież
• agoce – akacje
• am, alem – skrót od ale jestem
• aś – skr. od ale jsteś
• ancykrys – urwis, antychryst
• ancymon – gagatek
• ano – tak

    (do góry strony)

B

• babka – małe, kwadratowe kowadło
• baciarka – randka
• baciarzyć – jeździć do dziewczyny
• badziewie – dziadostwo
• bajzel – nieporządek, rozgardiasz
• bambuch – brzuch, zwłaszcza duży
• balia – miednica
• bania – głębia rzeczna, także balia, wanna
• bardzi – bardziej
• bazarowy – tandetny, kiepskiej jakości
• bazia – stonoga pospolita
• bejdok – głupiec
• bety – prześcieradła, pidżamy
• bez – przez
• blacha – dawny piec z blaszaną płytą na górze - "piec na blasze"
• blasok – sklep gospodarczy
• bluj – grzyb trujący
• borscyk – barszcz
• bojcyć – mówić głupoty, plotkować
• bojki – plotki, pomówienia
• bratrura – elektryczny piekarnik, prodiż, pierwotnie komora w piecu kaflowym do wyrastania ciasta na chleb, na Kaszubach jest bratnik, (z niem. niemiecki braten + Ruhre)
• brusić – mleć w żarnach
• Bryjów – Stary Sącz
• buc – cham,
• buceć – płakać
• bydloncie – cielak
• bzdura – kłamstwo, fałsz

    (do góry strony)

C

• chać – dom, mieszkanie
• charmider – bałagan w domu
• chichrać sie – śmiać się
• chlyw – bałagan
• chłodocek, chodocek – chłopczyk
• chłodok, chodok – chłopak
• chłopek – pion szachowy
• chłopy – Meżczyźni
• chołpa – dom
• chrobol – owad
• chrust – faworki
• chryja – brzydka twarz, gęba, w zn. "ale chryja" - ale awantura
• chyrlok – chorowity człowiek
• chyroć, chyrloć – kaszleć
• choć co – byle co
• ciaparajda – nieudacznik
• ciskać – rzucać
• ciugnik – traktor
• ciupać – rąbać, pot. szybko dokądś jechać
• ciutki – troszkę
• ckliwić – łaskotać
• ckliwki – łaskotki
• coby – żeby
• corny – czarny
• cosik – coś, co nieco
• cudok – dziwak
• cudować – robić głupie rzeczy
• cumelek – smoczek dla dziecka
• cwortek – czwartek
• cy – trzy
• cycok – młode prosię
• cygon – kłamca
• cygonica – kłamczucha
• cygonić – kłamać
• cyiści – trzydzieści
• cyngiel – przycisk
• cynoście – trzynaście
• cyrkulorka – piła do drewna
• cyrnice, czernice – jeżyny
• cyrpok – podbierak na ryby
• cyrwa – kier, czerwień
• cza – trzeba
• cześnie – czereśnie

    (do góry strony)

D

• dej ze – daj!
• dojonty – złośliwy
• doktor – lekarz
• druślok – cedzak
• drynda – motorower
• durnowaty – durny
• durok – dureń, idiota
• dutki – pieniądze
• dygłotki – wstrząsy, dreszcze
• dwajścia – dwadzieścia
• dwo – dwa
• Dziawes – obraźliwie o Cyganie
• dzie – gdzie
• dziecka – dzieci
• dziesik – gdzieś
• dziewiońć – dziewięć
• dzioł – szczyt, wierzchołek wzniesienia
• dziopa – dziewczyna
• dziurgać – plątać
• dzwonek – karo w kartach
• dźwiyrze – drzwi (zawsze dźwięczne "rz", podobnie jak m.in. śląskie i mazowieckie)

    (do góry strony)

E

• e ta! – jak to
• eno – ale dlaczego nie?

    (do góry strony)

F

• fajrant – przerwa po pracy
• felerny – nieudany
• ferszalunek – roboczy strój
• fertki – widełki do miksera
• filcoki – buty na deszcz
• flasia – dziecięca butelka
• fojka – papieros
• folia – szklarnia
• fyrtoć – szybko mieszać, miksować

    (do góry strony)

G

• galasić – gnieść, miażdżyć, mieszać
• galasiorka – prosta młockarnia nie oddzielająca słomy i plew od ziarna
• gira – stopa
• glizda – dżdżownica
• godać – mówić
• godoć – mówić (gmina Bukowsko)
• godejcie – mówcie (gmina Bukowsko)
• gnot – noga
• god – wąż, żmija
• gorunc, goronc – upał
• gościeniec – droga
• grajok – adapter, magnetofon
• groń – góra
• grot – stara maszyna
• grule – ziemniaki niem grund lehne
• grzebyk – grzebień, szczotka do włosów
• gudzia – świnia, brudas
• gumjoki – buty na deszcz
• gumofilce – buty na deszcz
• guzdrolić sie – robić coś powoli

    (do góry strony)

H

• hajnok, hań – tam
• hajzer – bałagan
• halastra – banda
• Hanes – Ślązak
• hara – wódka z ziemniaków
• harować – ciężko pracować
• hawok, haw – tu
• Hawrana – Skoda
• Hawranki – Słowacy
• hebel – strug
• hetki – daleko
• hloć – pić alkohol
• ho? – co?
• haśtuk – łańcuszek, obroża
• hulać – szaleć, tańczyć
• hulacka – zabawa

    (do góry strony)

I

• idny – inny, drugi
• ino – tylko
• inocy – inaczej
• ino-ino – niewiele
• isceć – sikać

    (do góry strony)

J

• jabcok – nalewka jabłkowa
• jajeśnicka – jajecznica
• jaźwiec – borsuk
• jażwić się – drzeć się
• jedon – jeden
• jedynoście – jedenaście
• jarzyny – włoszczyzna
• jo – ja
• jojcorz – żartownik
• jojcyć – narzekać
• jojkło – jajko
• jozgłot – huk
• jazgot – hałas
• jazgotać – drzeć się
• jupa – kurtka dżinsowa
• juchcić – palić, palić się intensywnie
• jupek – walet

    (do góry strony)

K

• kabaryna – furgonetka, samochód policji
• kajdzioch – duży brzuch
• kajzerka – bułka (w poznańskiem jest Keizer Franz Butterbrödchen)
• kalapatka – packa na muchy
• kamrat – przyjaciel
• kamyrdol – kamień
• kanciok – Fiat 125p
• kara – element wozu drabinniastego, składała się z osi, dwóch kół i dyszle, dwie kary związane ze sobą tworzyły podwozie
• karnąć się – przejechać się np. rowerem
• kartofel – ziemniak
• kasoć – podwijać
• kaslik – szafka nocna
• kaszlok – Fiat 126p
• kawolerka – młodzi mężczyźni
• kice – gęste włosy
• kiela – ile
• kiele, kielce – zęby
• kielić się – szczerzyć zęby
• kierbce – buty
• kifor – nos
• kijok – patyk
• klamoty – sprzęt domowy
• klapyta – packa na muchy
• klepać – prostować ostrze kosy na babce przy pomocy młotka
• klopsy/klops – (=sznycel)/kotlet mielony, gotowany
• kłociuba/kociuba – pogrzebacz
• kłolucha – kolczyki
• knys – bat, kij
• koconki – ogonki truskawek
• koj – gdzie
• koloska – wózek
• kłopoce – stare buty
• kopocka – kopaczka
• kopiaty – pełny (gmina Bukowsko)
• korpjyl – brukiew, burak
• korzec – stonoga
• krajc – trefl (w kartach)
• krucafuks – przekleństwo w rodzaju: cholera, lub kurde
• krzesna – chrzestna
• krzesny – chrzestny
• krypy – ciężkie buty
• którysik – któryś
• kudły – włosy
• kufajka – kamizelka
• kukoć – podglądać
• kum – teść (gmina Bukowsko)
• kunic – koniczyna
• kurze łapki – pierwiosnki
• kusa – twarz

    (do góry strony)

L

• lace – biegnie, (gmina Bukowsko)
• lebiodka – korba
• legutko – lekko
• letko – lekko (gmina Bukowsko)
• lewus – krętacz, oszust
• leźć – iść
• lica – lejce (gmina Bukowsko)
• lon, lonik – zawleczka
• lura – słabo zaparzona kawa, herbata
• luśnia – element wozu drabinniastego, podpórka drabiny przymocowana do kary lub kołowrotu
• luwa – ulewa, gradobicie
• lytra – element wozu drabinniastego, podpórka drabiny przymocowywana do osi koła

    (do góry strony)

Ł

• łajza – włóczęga
• łepetyna – głowa
• łokulory – okulary
• Łonckówka – wódka z Łącka
• łong – las nad rzeką
• łostrewka – stojak na siano
• łosimdziesiut – osiemdziesiąt
• łosimnoście – osiemnaście
• łosiem – osiem
• łyskoć – błyskać - "Sie łysko, idzie burzo"

    (do góry strony)

M

• maciupinka – odrobina
• macher – krętacz, kombinator
• machlojki – oszustwo
• maciupko – maleńko
• magistrat – budynek rady miejskiej
• maje – mniszek lekarski
• mara – wstyd
• marać się – robić sobie wstyd
• maślany (rynek) – targ spożywczy
• matko krzesna – zwrot grzecznościowy dziecka np. do sąsiadki
• miodunki – przebiśniegi
• miśkorz – weterynarz specjalizujący się w kastracji trzody chlewnej
• miśkorzkie płortki – spodnie sztruksowe
• mjetła – miotła
• mjosto – miasto
• mlycorz – mleczarz
• mlykło – mleko
• młotur – motocykl
• młucka – mielenie
• młódka – młoda dziewczyna
• mńyj – mniej
• Moja – żona, narzeczona, dziewczyna
• Mores – Cygan sądecki
• moronie – kluski z tartych ziemniaków odciskanych przez płótno
• Mój – mąż, narzeczony, chłopak
• myjok – ściereczka
• mysza – mysz
• myśliwka – polowanie

    (do góry strony)

N

• nacharatać – dużo zrobić, (gmina Bukowsko)
• na sermater, na serfajku – źle wykonana praca, okolicznościowy "przerywnik", w powieści Przygody Dobrego Wojaka Szwejka, główny bohater nuci sobie pod nosem „od Krakova vieje viater všicko idě na sermater”.
• na glanc – na błysk
• na obkoło – na około
• na polu, na pole – na dworze, na dwór, na zewnątrz
• nakastlik – szafka pokojowa
• naroz – nagle
• nimo – nie ma
• niek- niech
• no dy – no przecież

    (do góry strony)

O

• obwarzanek – precel
• oglądnąć – obejrzeć, ocenić
• omasta – polewa z tłuszczu
• onegdaj – przedwczoraj (gmina Bukowsko)
• onuce – skarpetki
• oselnik – gniazdo os
• osełka – ostrzałka do kosy
• osiedle – podwórze

    (do góry strony)

P

• paciara – tanie wino
• paka – więzienie, rodzaj wozu konnego do przewozu sypkich materiałów, ziemniaków etc.
• pagłorek – niewielka góra
• papir – kartka
• paryja – dolina strumienia, wąwóz. Prawdopodobnie słowo pochodzenia wołoskiego, por. rumuńskie pârâul - potok, strumień.
• pastyrka – karabińczyk, także msza o północy w Boże Narodzenie
• pekaesiok – kierowca autobusu
• piejok – śpiewak o kiepskim głosie
• piersze – najpierw (gmina Bukowsko)
• pierun – spryciarz
• pinć – pięć (liczebnik), (gmina Bukowsko)
• piosek – piach
• pirścioń – pierścionek
• pisoć sie – nazywać się
• pitolić – kłamać
• pjyrwy – najpierw
• płopiuła – popielniczka
• płortki – spodnie
• płotok – strumień
• płowrózek – lina
• podła – słaba (gmina Bukowsko)
• pokozoć – zrobić coś głupiego
• pole – podwórko
• pomału – wolno
• pondzić – spieszyć się
• popiółka – popielniczka
• popod – pod
• popuscoć – luzować
• pastuch – drut z przeplywającym małym prądem

(zazwyczaj ogradza się pastwiska)

• późni – później
• pukanka – zabawa w chowanego
• pumagier – robotnik, pomocnik
• prasnąć – uderzyć
• prasulec – deska do prasowania
• pront – stalowy słupek
• przezucie – obuwie na zmianę (gmina Bukowsko)
• przeż – ale przecież
• przody – przedtem (przysłówek), (gmina Bukowsko)
• przyzelić – przypalić, zwłaszcza ubranie
• psik – grzyb niejadalny
• psikać – kichać
• putnia – nos (rubasznie)

    (do góry strony)

R

• racuchy – placki na cieście naleśnikowym, z pokrajanymi jabłkami
• rapa – dłoń
• rajoki – polne jabłka
• ronta – renta, też emerytura
• roz – raz
• rożen – zajazd, bar
• równia – dolina rzeki
• ruta – niedojrzały owoc
• Ruś – wsie i osady łemkowskie (rusińskie)
• rychtować – przygotowywać
• ryktować – naprawiać
• rynek – centum miasta

    (do góry strony)

S

• sagon – czajnik
• se – sobie
• sekator – przecinak
• siekać – kopać
• sioń – przedpokój
• skiała – piesek
• skiałceć – piszczeć jak mały piesek
• sklypłowa – ekspedientka
• skrabaka – podwórkowa miotła
• skuceć – żalić się, narzekać
• skurzok – piłka
• smaki – ochota na picie alkoholu
• smerk – świerk
• Sonc – Nowy Sącz
• spindrać – wspinać się
• spłoziroć – przyglądać się
• spodzień – eleganckie spodnie
• sporzy – szybciej
• spyra – słonina
• stonkać – jęczeć
• straśnie – bardzo
• struzyk – nożyk do obierania
• styrmać – wspinać się, robić nieporządek, rozrzucać
• suma – gł. msza w niedzielę
• suśnia – sosna
• syr – ser
• syry – śmierdzące stopy
• syrwotka – kwaśne mleko
• Swoja – żona, narzeczona
• Swój – mąż, narzeczony
• szaflik – pudło na zboże
• szajs – zbędne przedmioty
• szczypica – skorek
• szczypka – drewno opałowe
• szkut – brzdąc
• szlif – przejażdżka samochodem
• sznycel – kotlet mielony, smażony
• Szwab – Niemiec (narodowość)

    (do góry strony)

Ś

• ślałf – wąż ogrodowy
• ślamazora – flegmatyk, niezguła
• ślamowanie – czyszczenie jelit na kiełbasy
• ślimocyć się – płakać
• ślizgawica – gołoledź
• ślypja – oczy
• śnycelka – kotlet mielony
• śoflik – misa
• śpiki – dzieci, smarkacze
• śpitol – szpital
• śtańgla – palik, rodzaj łomu do wybijania dziur w ziemi, np. w celu okopania ostrwy
• śtychówka – szpadel
• śtyrdziści – czterdzieści
• śtyrnoście – czternaście
• śtyry – cztery
• śufla – łopatka
• śyc – kosić
• śyckornia – kosiarka, dawniej urządzenie do robienia sieczki na paszę
• śwarny – sprytny, zwinny
• świynconka – wielkanocny żurek z kiełbasą, chrzanem i jajkiem na syrwotce
• śwogier – szwagier

    (do góry strony)

T

• tagi – tak czy inaczej
• tamłok – tam
• tarełko – tarka
• teros – teraz
• toki – taczki
• tragoc – wózek
• troski – trochę
• tryp – stare auto
• tutok – tutaj
• tyka – palik
• tys – też
• tyźniy – tygodnie (gmina Bukowsko)

    (do góry strony)

U

• ujek – wujek (gmina Bukowsko)
• umrzyk – zmarły
• uwidzieć – zobaczyć
• uwondzić – przypalić
• uzryć, użreć – ugryźć

    (do góry strony)

W

• w cas – wcześnie
• waserwaga – poziomica
• warce – jest wart, (gmina Bukowsko)
• wartować – być wart czegoś, (gmina Bukowsko)
• warśtot – zakład usługowy, firma
• wartki – szybki
• warzycha – drewniana łyżka
• werdepy – nierówna powierzchnia
• weka – długa bułka pszenna,
• weznuńć – wziąć
• wiela – ile
• wihajster – uchwyt
• winkiel – róg
• wino – pik (w kartach)
• winowaty – winny
• wiracha – cwaniak
• wjoncy – więcej
• wjyrch – szczyt góry
• wnetki – niedługo (gmina Bukowsko)
• Woldzwagen – samochód marki Volkswagen
• wongiel – węgiel
• wonglorka – węglarka
• wontka – wędka
• wycyrklowoć – wywrócić się
• wycyrklować – wyrównać (gmina Bukowsko)
• wyganiocka – packa na muchy
• wypucoć – wypłukać
• wypucowony – czysty
• wyrzęda – rozrabiaka
• wyrzondy – rozróby
• wyzymoć – wykręcić
• wyzonić – ożenić się

    (do góry strony)

Z

• zaciurka – kluski z mlekiem, również z kwaśnym
• zadziorny – butny, porywczy
• zadziurgać – zaplątać
• zajęcza kapusta – szczaw
• zapartek – nieświeże jajko
• zapasywać – wkładać za pas
• zapaść – wąwóz
• zasinać – zasypiać
• zastępować – przeszkadzać
• zastrugaczka – temperówka
• zawjyroć – zamykać
• zdymiońć – zdjąć
• zelić – źle się czuć
• Zielone Świontki – św. MB Zielnej
• zimjoki – ziemniaki
• ziorać – patrzeć się
• zryć – jeść
• zur – żurek
• zygoć – drażnić
• zyndyca – niegrzeczna dziewczynka
• zyrtka – trzepak
• zyrny – łakomy
• źrały – dojrzały (gmina Bukowsko)

    (do góry strony)

Charakterystyczne zwroty

• A mie zeli - Ale mnie suszy (chce mi się pić)
• A sie zaniesło - Zbiera się na deszcz
• Ale zacino - Ale ulewa
• Ani nie godej! - Nawet mi nie mów!
• Ani się zakabaciło, ślątwa idzie! - Zachmurzyło się, idzie deszcz.
• Bedzie! - Może być. Wystarczy.
• Chołpa spoć! - Do domu! Do spania!
• Co to to to takie - No i co to ma być?
• Cosik sie mi zdo... - Wydaje mi się, że...
• Dawać (puszczać) cynka - dawać sygnał na telefon komórkowy
• Dzie bedzies sed (jechoł) jak leje? - Czemu tak wcześnie idziesz (jedziesz)?
• E! Dzie ta! - Ależ skąd!
• Eno! - Ale dlaczego?
• Galicyjskie dziecko - o brudnym, zaniedbanym dziecku
• Idze idze - Daj spokój!
• Jak cie prasno, to ino roz! - upomnienie, groźba j.np. Bo zobaczysz!
• Jaka mara! - Ale głupio wyszło
• Jechać do Mjosta - jechać do Nowego Sącza
• Jechać na szlifa - jeździć samochodem, bez określonego celu
• Kijem wortos - Zasługujesz na karę (w odniesieniu do dziecka)
• Kisz ta pierun (dziod, dziadzi) - przekleństwo wyrażające zdziwienie
• Kto inszy! - Ktoś inny.
• Który tam kolejorz? - Kto trzyma kieliszek z wódką? (Na Sądecczyźnie wódkę pije się z jednego kieliszka)
• Łazić po chołpach na bojki - włóczyć się i plotkować
• Mi sie widzi... - Uważam, że...
• Mom smaki - Mam ochotę się napić wódki
• Na pole - na dwór
• No dyć ci mówię - przecież ci już powiedziałem
• Pierunem! - Szybko! Raz dwa!
• Po kjego corta! - zwrot, w rodzaju Po jaką cholerę itp.
• Pódźno haw - Chodź tutaj
• Pójde het! - Pójdę sobie.
• Sypi śniegjom - Ale śnieżyca
• To jo juz leco - To ja już jadę (idę)do domu
• Tom (Toś) pokozoł - zwrot, używany w sytuacjach, gdy nie odzniesiono oczekiwanych skutków
• W dyrdy... - w pośpiechu, od dyrdać - potrząsać częścią ciała
• Wjechoć w buroki - wypaść z drogi
• W kuso? - Chcesz dostać?
• Wej że... - zwrot, rozpoczynający prośbę lub polecenie
• Wy - zwrot grzecznościowy do osób starszych, szanowanych, gości itp.
• Za wcasu - Za wcześnie, Za szybko itp.
• Zajechała kawalerka - określenie, odnoszące się do młodych chłopaków, odwiedzających dziewczyny
• Żem sech chcioł! - Tak chciałem.
• Po co tysto? - po co, w jakim celu.

    (do góry strony)

Zobacz też: Gwara sądecka w Wikipedii.