Indeks:Polski - Regionalizmy poznańskie

Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika

Do dopracowania:

Występuje wiele form zapisu gwary poznańskiej, od zapisu zgodnego z zasadami pisowni polskiej, która jest następnie odczytywana zgodnie z zasadami wymowy gwarowej po zapis czysto fonetyczny, stąd jedno słowo może być zapisane na wiele różnych sposobów.

Literatura (wyjątki)

  • Atlas jęyzka i kultury ludowej Wielkopolski, pod red. Z. Sobierajskiego i J. Burszy, t. 1–2, Wrocław 1979
  • Danysz A., Odrębności słownikarskie kulturalnego języka polskiego w Wielkopolsce w stosunku do kulturalnego jezyka Galicji w: Język polski 1914, II.
  • Gruchmanowa M., Z zagadnień kultury języka mieszkańców Poznania w XX–leciu międzywojennym, w: Studia polonistyczne 1981, IX
  • Gruchmanowa M., Witoszek–Samborska M., Żak–Święcicka M., Mowa mieszkańców Poznania, Poznań 1987
  • Nitsch K., Odrębności słownikowe Poznania, Krakowa i Warszawy, w: Język polski 1914, II.
  • Ślaski B., Z języka dawnych cechów Poznania, w: Kronika Miasta Poznania 1924, II.

Linki

Indeks:

A B C D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T U W Z Ż


[edytuj] A

  • ady – ale, przecież
  • afa – małpa (niem. der Affe)
  • ajmerek – wiaderko
  • ajntopf – danie "jednogarnkowe" np. zupa z mięsną wkładką (niem. Eintopf – potrawa jednogarnkowa )
  • ajzol – metalowy przedmiot
  • akuratnie – dokładnie, starannie, porządnie
  • ale – (jako podkreślenie), np. Łyn to jest ale wysoki! – Ależ on jest wysoki!
  • angryst – agrest
  • antrejka – ganek, przedpokój, korytarz
  • aprykoza – morela


   (wróć do indeksu)

[edytuj] B

  • badejki – szorty, kąpielówki
  • bamber – mieszkaniec wsi (lub człowiek na niego wyglądający)
  • bambrzok – placek ziemniaczany pieczony bezpośrednio na blasze
  • bana – pociąg
  • barabocha – mucha
  • barzej – bardziej
  • bejmy – pieniądze
  • berbela – wódka
  • berbelucha – bimber, spirytus, wódka, denaturat
  • bestry – pstry
  • bez – poza znaczeniem ogólnopolskim również jako zaimek "przez"
  • bębas – żart. malec
  • biały groch – biała fasola np. "Jaś"
  • biber – kapelusz
  • bigiel – wieszak (z niemieckiego)
  • biksa – puszka
  • bimba – tramwaj
  • bindka – krawat
  • binks, binol – siniak
  • blajba – fajrant, koniec pracy, czas wolny, odpoczynek; miejsce na nocleg
  • blauki a. blałki – wagary
  • blubrać – gadać, ględzić
  • blubry – błahe opowiastki, wypowiedzi bez większej wagi
  • blycki – obcęgi
  • boba – czapka
  • bogać ta – gdzież tam, ależ
  • borowy – leśniczy
  • boźdór – młody chłopak
  • boża krówka – biedronka
  • bożamynka – przydrożna kapliczka, krzyż
  • bratkasta – piekarnik
  • brawędzić – marudzić, narzekać
  • brechsztanga – łom (niem. Brechstange)
  • brechtać – brudzić się
  • bręczeć – narzekać komuś, marudzić komuś
  • bryle – okulary (niem. Brille)
  • buchta – więzienie (niem. Bucht – przegroda dla świń)
  • burdel – bałagan w domu, nieporządek
  • burzowiny – coś burzącego się, piana
  • butersznyty – kanapki (do zabrania poza dom) (niem. Butterschnitte – chleb z masłem)
  • być bejt – być niezdolnym do pracy, zmęczonym, wykończonym
  • bzybzać – kroić, ciąć


   (wróć do indeksu)

[edytuj] C


   (wróć do indeksu)

[edytuj] Ć


   (wróć do indeksu)

[edytuj] D


   (wróć do indeksu)

[edytuj] E


   (wróć do indeksu)

[edytuj] F


   (wróć do indeksu)

[edytuj] G

  • gamaja – gimnazjum
  • gamuła – niezdara, gamoń
  • galart – galareta mięsna
  • galarypa – kalarepa
  • gapa, glapa – kruk, gawron, wrona
  • garować – leżeć w łóżku, spać
  • gaska – uliczka, wąska uliczka, czasami ślepy zaułek (niem. Gasse)
  • gelejza – osoba nieporządna, niezdarna, powolna
  • gemyla – śmietnik, bałagan
  • gibus, ginol – wysoki człowiek
  • gichać – wylać, nalać, oblać (niem. giessen – lać)
  • gidea, gidyja – kobieta wysokiego wzrostu
  • giglać – łaskotać
  • gira – noga, też szwaja
  • glajda – błoto, deszczowa pogoda, plucha, osoba niechlujna
  • glanc – lukier
  • glapa, gapa – kruk, gawron, wrona
  • glazejka – skórzane rękawiczki
  • glizda – glista lub dżdżownica
  • globusik – melonik
  • glubka – mirabelka (rodzaj śliwki)
  • głuchacz - określenie charakterystycznego telefonu, jednego sygnału, potocznie zwany "strzałką".
  • golarz – fryzjer
  • gora – pożar
  • gościniec – zarówno droga jak i zajazd, karczma
  • góra – strych (do góry – na górze, piętrze)
  • grajcarek – korkociąg
  • gramolić się – wchodzić na coś, wchodzić gdzieś, gdzie niekoniecznie jest się mile widzianym. Przykład: ,,Gdzie się tu gramolisz?" – często żartobliwie.
  • grula – człowiek ociężały
  • grycha – stara bułka
  • guli – z powodu, z przyczyny
  • guła, gularz – indyk, indyczka, również guła – niezdarna, niezaradna kobieta
  • guzdrać – robić coś w bardzo wolnym tempie, np. ubierać się bardzo powoli. Przykład: ,,Ale ty się guzdrzesz".
  • guzik – włącznik, przycisk
  • Gwiazdor – od gwiazdy z którą chodzili kolędnicy. Św. Mikołaj przychodzi 6. XII. i rozdaje prezenty, głównie słodycze. Natomiast Gwiazdor przychodzi z prezentami w Wigilię Bożego Narodzenia. W odróżnieniu od Św. Mikołaja czesto nie przynosi słodyczy, lecz inne rzeczy, np. skarpetki, krawaty, perfumy itp.
  • gzik, gzika – twarożek ze śmietaną i cebulą, w sezonie szczypiorek (może być jeszcze z oliwą)
  • gzub – dzieciak


   (wróć do indeksu)

[edytuj] H

  • haczyk – poza ogólnopolskim hakiem, również pogrzebacz
  • haj – nóż
  • hajcować – palić (niem. heizen – ogrzewać, opalać, palić)
  • hajtnąć – uciąć
  • hajtnąć się – ożenić się, wyjść za mąż
  • hebel – strug
  • heklówka – szydełko (do ręcznych robótek),
  • heklować – szydełkować, robić na szydełku
  • heksa – złośliwa, brzydka kobieta, zołza (niem. Hexe – czarownica, wiedźma)
  • hyca – upał
  • hycać – skakać
  • hyczka, hyćka – czarny bez


   (wróć do indeksu)

[edytuj] I

  • ichty – niezrównoważone zachowanie ( kaprysy, zachcianki, grymaszenie, boczenie się )
  • ino – tylko
  • inwentura – remanent

[edytuj] J


   (wróć do indeksu)

[edytuj] K


   (wróć do indeksu)

[edytuj] L

  • labija – zabawa, impreza
  • laczki – obuwie domowe bez pięty
  • lajcha – człowiek słaby, osłabiony (niem. Leiche – trup)
  • lajsnąć (se) – kupić (sobie)
  • langus – człowiek wysoki (niem. lang – długi)
  • lania – szkoła
  • latoś – tego roku
  • latówka – pobocze
  • latowy – letni np. domek
  • laufer – człowiek niespokojny, nie mogący usiedzieć w domu, ani dłużej w jednym miejscu, także ruchliwe, rozbiegane dziecko (od niem. Laufer – biegacz)
  • lebera, leberka – wątrobianka (od niem. Leber – wątroba)
  • lejza – osoba niezdarna, gapowata
  • leżałki – gruszki ulęgałki
  • libera – poziomica (zwana jeszcze inaczej po poznańsku "wasserwagą")
  • listowy – listonosz
  • lofrować – lenić się, włóczyć
  • lofer – człowiek który lofruje
  • lola – gruby kij, laska
  • lompy – niechlujne ubrania
  • luchnąć – wypić
  • lujnąć – uderzyć
  • lufcik – małe, dodatkowe okienko w dużym oknie
  • luntrus – łazęga, powsinoga, łazik
  • lura – o kawie, herbacie – bardzo słaba kawa, herbata
  • lury – głupstwa, nudy, zob. pierdoły
  • lyrać – bujać się, chwiać się (np. o krześle na nierównym podłożu)


   (wróć do indeksu)

[edytuj] Ł


   (wróć do indeksu)

[edytuj] M

[edytuj] N


   (wróć do indeksu)

[edytuj] O


   (wróć do indeksu)

[edytuj] P


   (wróć do indeksu)

[edytuj] R

  • rajcowny – podniecający, ponętny, pełen wdzięku (niem. reizen – nęcić; pobudzać, podniecać)
  • rajzefiber – niepokój, podniecenie (niem. Reisefieber – niepokój przed podróżą)
  • rampuć, rumpuć – gęsta zupa jarzynowa
  • rapel – wariactwo, szaleństwo, bzik (niem. pot. Rappel – bzik, fioł)
  • redyski, redychy – rzodkiewki (niem. Radieschen – rzodkiewka, Rettich – rzepa)
  • religa – łamaga
  • retenta – rupiecie, graty
  • rodle – sanki (niem. Rodeln)
  • rojber – łobuz, także o rozrabiającym dziecku (niem. Räuber – rabuś, bandyta)
  • rojber–buda – bałagan, harmider
  • rozpłaszczyć się – zdjąć płaszcz
  • równak – jednak
  • rumotać – hałasować, stukać
  • rychtyg – w porządku: Wszystko było rychtyg. – Wszystko było w porządku.; Dokładnie: Rychtyg trzy kila – Dokładnie trzy kilogramy. (niem. richtig – poprawny, właściwy)
  • ryczka – stołek
  • rydychy – nogi
  • rylać się – chybotać się
  • ryfa – niesympatyczny wyraz twarzy lub beksa
  • ryry – klamoty, (por. klunkry)
  • rzęch – stare, ciągle psujące się urządzenie (często o samochodzie, np. Ten kaszlok to stary rzęch – Ten Fiat126p to ruina), szmata, strzęp
  • rżany, żanny – żytni


   (wróć do indeksu)

[edytuj] S

  • sa stędy – stąd
  • salacha – młoda, ale wysoka dziewczyna
  • sądek – drewniane naczynie
  • siano – pieniądze
  • skataić się – zmęczyć
  • skędy – skąd
  • skiba – kradzież
  • skibka chleba – kromka
  • skibać / skibnąć – kraść / ukraść
  • skład – sklep
  • sklep – piwnica
  • skopowina – baranina
  • skorno – skoro (skorno dryzd – skoro świt)
  • skorupa – naczynia ceramiczne
  • skrytka – spiżarnia
  • skrzeczki – skwarki
  • skrzydło – fortepian
  • smaka – smak, apetyt
  • smrodyla – czarna porzeczka
  • soliwka, solywka – mała beczka zwężająca się ku górze i ku dołowi do przewozu owoców
  • sosyska – mała parówka (niem. Saucischen)
  • spiłować – wytrzymać
  • spodek – długi materac z pierza
  • stalować się – pysznić się, chełpić się lub udawać (niem. sich stellen)
  • statki, statory – naczynia kuchenne
  • stołowy – pokój – jadalnia
  • szabel, szabelek – strąk fasoli, nazwa zupy z małej żółtej fasoli
  • szabraka – odzież wierzchnia, płaszcz, kurtka
  • szafonierka – szafa na bieliznę
  • szaga – na szagę czyli na skos, skróty (zapewne niem. schräg – krzywo, skośnie)
  • szagówki – kluski z gotowanych ziemniaków, cięte ukośnie
  • szajba – także szajbka – podkładka;
  • szajbus – człowiek wybuchowy, gwałtowny, narwany: Przykład: ,,Ale z niego szajbus.", ,,Szajba mu odbiła." – zwariował.
  • szaranek – mały chłopczyk
  • szczender - podwórkowy trzepak
  • szczon – chłopak
  • szkieły – policja
  • szkita – noga
  • szkloki – landrynki
  • szlachtus – rzeźnik (niem. schlachten – bić bydło, zażynać drób)
  • szłamka - szmatka, ścierka
  • szmaja, szmania – człowiek leworęczny
  • szmucha – przekręt, oszustwo
  • szneka – drożdżówka
  • szneka z glancem – drożdżówka z kruszonką, z lukrem
  • sznupa – buzia, pyszczek
  • sznytka – kromka chleba (niem. Schnitte – kromka)
  • szpanga – wsuwka do włosów (niem. Spange – sprzączka, spinka)
  • szparać – oszczędzać (niem. sparen)
  • szpekać – zaglądać
  • szpycka – lufka do papierosów
  • szrajba – podpis (niem. schreiben – pisać)
  • szruber – twarda szczotka do podłogi (niem. Schrubber – szczotka do szorowania)
  • sztender – stojak, wieszak (niem. Ständer – stojak)
  • sztrufelek – kawałek
  • sztrykować – robić na drutach coś z wełny (niem. stricken – robić na drutach)
  • szuszwol – brudas, człowiek niezadbany
  • szut – miał węglowy, coś drobnego (niem. Schutt – gruz, miał, drobne pieniądze [groszaki]
  • szwaja – noga
  • szwamka – gąbka (niem.  Schwamm)
  • szwindel – oszustwo, świństwo. Przykład: ,,Zrobić szwindel." – popełnić oszustwo, zrobić komuś świństwo


   (wróć do indeksu)

[edytuj] Ś


   (wróć do indeksu)

[edytuj] T


   (wróć do indeksu) spodek – pod herbate

[edytuj] U


   (wróć do indeksu)

[edytuj] W

  • wagować się – wahać się
  • wajcha – dźwignia, przekładnia (niem. Weiche – bok koński, zwrotnica)
  • wartołka – ruchliwy malec
  • waserwaga – poziomnica (niem. Wasserwage)
  • wazka – drewniana balia
  • wciągnąć się – również wprowadzić się (niem. zuziechen)
  • wej – patrz, zobacz
  • wew – w
  • westka – kamizelka (niem. Weste)
  • wiara, wiaruchna – ludzie, grupa ludzi (jedno z najbardziej poznańskich określeń), np. wiara wraca z meczu – ludzie wychodzą ze stadionu; poszliśmy całą wiarą do kina – umówiliśmy się paczką znajomych
  • wihajster – to coś, coś, czego nazwy się zapomniało; podaj mi ten wihajster – daj mi to coś (niem. Wie heisst Er)
  • wiewiołga, wywielga – wilga
  • wiksa, wixa – stan upojenia alkoholowego, nieokreślona moc, energia (np. ale ma wikse tej, wiksa w łydach)
  • winkiel – róg (niem. Winkel – kąt)
  • wknaić się – wcisnąć się
  • wodnity – wodnisty, sposób tworzenia przymiotników np. pyry mogą być wodnite lub mączyte – ziemniaki mogą być wodniste lub mączyste (zawierać dużo skrobi)
  • wuchta – duża ilość czegoś (np. wuchta wiary – dużo ludzi)
  • wuja – wujek, stryjek, ale też żartobliwy zwrot do kogoś: Tej, wuja!
  • wyciągnąć się – wyprowadzić się (niem. ausziehen)
  • wyćpić – wyrzucić
  • wyćwierzać się – wydziwiać, wybrzydzać
  • wygogolony – wydekoltowany
  • wyknaić – wyrzucić
  • wykopyrtnąć się – wywrócić się, np. na lodzie
  • wymarać – wyszukać, wymacać
  • wymborek – wiadro
  • wynuplać – wyciągnąć, znaleźć, (np. Skąd to wynuplałeś?)
  • wyndbojtle ze szlagzaną – kruche ciasteczka (wietrzniki) z bitą śmietaną w środku (niem. Windbeutel mit Schlagsahne)
  • wypłechtać – wypłukać
  • wystworzać fify – stroić żarty
  • wyszki – coś wyżej, wejść na wyszki – wejść np. na drabinę, mebel
  • wysztafirowany – wystrojony


   (wróć do indeksu)

[edytuj] Z


   (wróć do indeksu)

[edytuj] Ż


   (wróć do indeksu)

Zobacz też: Gwara poznańska w Wikipedii

Źródło: „http://pl.wiktionary.org/wiki/Indeks:Polski_-_Regionalizmy_pozna%C5%84skie”