Aneks:Język polski - przymiotniki

Spis treści aneksu | Język polski | Indeks:Hasła w języku polskim

Przymiotniki służą do opisywania cech rzeczownika. Podobnie jak przymiotniki (z wyjątkiem stopniowania i tworzenia przysłówków) odmieniają się również imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne), liczebniki porządkowe i zaimki przymiotne (który, jaki, taki itp.).

Deklinacja

Przymiotniki odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje: w liczbie pojedynczej - męski, żeński i nijaki, w liczbie mnogiej - męskoosobowy i niemęskoosobowy. Niektóre z nich się stopniują.

Przymiotniki, podobnie jak rzeczowniki, liczebniki i odmienne zaimki, deklinują się, czyli odmieniają się przez przypadki. Formy mianownika i wołacza przymiotników są zawsze takie same. Formy rodzaju męskiego, określające rzeczowniki osobowe, mają taki sam biernik i dopełniacz w obu liczbach, określające rzeczowniki żywotne mają w liczbie pojedynczej biernik taki sam jak dopełniacz, w liczbie mnogiej: biernik równy mianownikowy, a te określające rzeczowniki nieżywotne - w obu liczbach biernik równy mianownikowi. Na tej podstawie niektórzy językoznawcy wyróżniają w języku polskim nie jeden rodzaj męski, a trzy: męskoosobowy, męskozwierzęcy i męskorzeczowy.

W słownikach zwyczajowo podaje się jako formę hasłową przymiotnika mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego, jednak w większości przypadków zamiana na inny rodzaj jest regularna i bardzo prosta.

Wszystkie przymiotniki w rodzaju męskim kończą się na litery -i lub -y. Odmiana imiesłowów oraz liczebników porządkowych jest analogiczna.

Przymiotniki kończące się na -i tworzą formę mianownika rodzaju męskoosobowego ze zmianami:

• -gi → -dzy (drogi → drodzy)
• -ki → -cy (wielki → wielcy)

oraz formę rodzaju żeńskiego:

• -gi → -ga w mianowniku oraz → gą w narzędniku
• -ki → -ka w mianowniku oraz → ką w narzędniku

Przypadek	m	f	n	lm m	lm nm
M, W	~i lwi, wielki, drogi	~ia/~a lwia, wielka, droga	~ie lwie, wielkie, drogie	~i/~y lwi, wielcy, drodzy	~ie lwie, wielkie, drogie
D	~iego lwiego, wielkiego, drogiego	~iej lwiej, wielkiej, drogiej	~iego lwiego, wielkiego, drogiego	~ich lwich, wielkich, drogich	~ich lwich, wielkich, drogich
C	~iemu lwiemu, wielkiemu, drogiemu	~iej lwiej, wielkiej, drogiej	~iemu lwiemu, wielkiemu, drogiemu	~im lwim, wielkim, drogim, drogim	~im lwim, wielkim, drogim, drogim
B	~iego lwiego, wielkiego, drogiego	~ią lwią, wielką, drogą	~ie lwie, wielkie, drogie	~ich lwich, wielkich, drogich	~ie lwie, wielkie, drogie
N	~im lwim, wielkim, drogim	~ią/~ą lwią, wielką, drogą	~im lwim, wielkim, drogim	~imi lwimi, wielkimi, drogimi	~imi lwimi, wielkimi, drogimi
Ms	~im lwim, wielkim, drogim	~iej lwiej, wielkiej, drogiej	~im lwim, wielkim, drogim	~ich lwich, wielkich, drogich	~ich lwich, wielkich, drogich

Przymiotniki kończące się na -y mają nieregularną formę mianownika rodzaju męskoosobowego. Zachodzą zmiany:

• r → rz (stary → starzy, mądry → mądrzy)
• s → ś (żałosny → żałośni)
• końcówka -ty → -ci (popielaty → popielaci)
• końcówka -ły → -li (biały → biali)
• końcówka -ny → -ni w imiesłowach (czytany → czytani)

Czasem w temacie następuje wymiana o → e, szczególnie w imiesłowach biernych (wesoły → weseli, robiony → robieni).

Przypadek	m	f	n	lm m	lm nm
M, W	~y chory, martwy	~a chora, martwa	~e chore, martwe	~y/~i chorzy, martwi	~e chore, martwe
D	~ego chorego, martwego	~ej chorej, martwej	~ego chorego, martwego	~ych chorych, martwych	~ych chorych, martwych
C	~emu choremu, martwemu	~ej chorej, martwej	~emu choremu, martwemu	~ym chorym, martwym	~ym chorym, martwym
B	~ego/~y chorego, martwego	~ą chorą, martwą	~e/~y chore, martwe	~ych chorych, martwych	~e chore, martwe
N	~ym chorym, martwym	~ą chorą, martwą	~ym chorym, martwym	~ymi chorymi, martwymi	~ymi chorymi, martwymi
Ms	~ym chorym, martwym	~ej chorej, martwej	~ym chorym, martwym	~ych chorych, martwych	~ych chorych, martwych

W wyrażeniach: "po polsku", "po francusku", "po niemiecku" itd.) występują przymiotniki w starej formie celownika, która była tworzona przez dodanie do tematu końcówki u. Przykłady:

Mówię po polsku, po francusku, po niemiecku, po angielsku itd. (nie: polskiemu, francuskiemu, niemieckiemu, angielskiemu itd.). Dzisiaj wyrażenia te są traktowane jako jeden wyraz: przysłówek.

Jeżeli w zwrocie użyto słowa "język" (np. "język polski"), celownik przyjmuje normalną formę:

Przysłuchuję się mówionemu językowi angielskiemu.

Jeżeli język jest wyrażony rzeczownikiem ("suahili", "esperanto" itp.), powyższa reguła oczywiście nie jest stosowana.

Stopniowanie przymiotników

Stopniowanie przymiotników umożliwia porównywanie natężenia tej samej cechy. Przymiotniki tworzą formy stopnia równego: ładny, wyższego: ładniejszy i najwyższego: najładniejszy. Wyróżnia się trzy typy stopniowania: regularne, nieregularne i opisowe.

STOPNIOWANIE REGULARNE Stopień wyższy przymiotników tworzy się za pomocą końcówki - szy:

• -y → -szy (nowy → nowszy, młody → młodszy) (często towarzyszą temu oboczności w tematach):
  • -ąc-y → -ęt-szy (gorący → gorętszy)
  • -ad-y → -ed-szy (blady → bledszy)
  • -ł-y → -l-szy (trwały → trwalszy, miły → milszy) z wyjątkami:
    • -iał-y → -iel-szy (biały → bielszy, śmiały → śmielszy)
    • -oł-y → -el-szy (wesoły → weselszy)

lub końcówki -ejszy:

• • • -ł-y → -lej-szy (ciepły → cieplejszy)
  • -n-y → -ni-ejszy (ciemny → ciemniejszy, kwaśny → kwaśniejszy, śmieszny → śmieszniejszy),
    • -sn-y → -śni-ejszy (jasny → jaśniejszy, ciasny → ciaśniejszy)
  • -r-y → -rz-ejszy (mądry → mądrzejszy)
  • -t-y → -ci-ejszy (żółty → żółciejszy)
  • -w-y → -wi-ejszy (łatwy → łatwiejszy)

STOPNIOWANIE NIEREGULARNE

Niektóre przymiotniki tworzą nieregularne formy stopnia wyższego, por.:

Przymiotnik	Stopień wyższy	Stopień najwyższy
dobry	lepszy	najlepszy
zły	gorszy	najgorszy
duży	większy	największy
mały	mniejszy	najmniejszy

STOPNIOWANIE OPISOWE

Niektóre przymiotniki tworzą stopień wyższy za pomocą słowa "bardziej" i formy stopnia równego. Możliwe jest również stopniowanie w ten sposób przymiotników, które tworzą stopień wyższy regularnie albo nieregularnie. Na przykład: nerwowy → bardziej nerwowy.

Stopień najwyższy tworzy się przez dodanie przedrostka "naj-" przed formą stopnia wyższego przymiotnika lub -- jeśli przymiotnik stopniuje się opisowo -- przez użycie zamiast słowa "bardziej" słowa "najbardziej".

Przymiotniki pochodzące od rzeczowników (np. drewniany, metalowy itp) nie tworzą stopnia wyższego i najwyższego. Nie stopniują się również imiesłowy, zaimki przymiotne ani liczebniki porządkowe.

Tworzenie przysłówków

Przysłówki odprzymiotnikowe tworzy się przez dodanie do tematu końcówki -o lub rzadziej -e, tj. poprzez odrzucenie końcówki (-i lub -y) i zastąpienie jej końcówką -o lub -e. Przykłady:

• szybki → szybko, jasny → jasno itd.

W przypadkach, gdy przymiotnik kończy się na -ry, przysłówek przyjmuje końcówkę -rze:

• dobry → dobrze, mądry → mądrze itd.

Wyjątki: zły → źle, trwały → trwale (ale śmiały → śmiało), stary → staro.

Więcej o przysłówkach