Aneks:Język polski - przymiotniki

Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Spis treści aneksu | Język polski | Indeks:Hasła w języku polskim

Przymiotniki służą do opisywania cech rzeczownika. Podobnie jak przymiotniki (z wyjątkiem stopniowania i tworzenia przysłówków) odmieniają się również imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne), liczebniki porządkowe i zaimki przymiotne (który, jaki, taki itp.).

Deklinacja[edytuj]

Przymiotniki odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje: w liczbie pojedynczej – męski, żeński i nijaki, w liczbie mnogiej – męskoosobowy i niemęskoosobowy. Niektóre z nich się stopniują.

Przymiotniki, podobnie jak rzeczowniki, liczebniki i odmienne zaimki, deklinują się, czyli odmieniają się przez przypadki. Formy mianownika i wołacza przymiotników są zawsze takie same. Formy rodzaju męskiego, określające rzeczowniki osobowe, mają taki sam biernik i dopełniacz w obu liczbach, określające rzeczowniki żywotne mają w liczbie pojedynczej biernik taki sam jak dopełniacz, w liczbie mnogiej: biernik równy mianownikowy, a te określające rzeczowniki nieżywotne – w obu liczbach biernik równy mianownikowi. Na tej podstawie niektórzy językoznawcy wyróżniają w języku polskim nie jeden rodzaj męski, a trzy: męskoosobowy, męskozwierzęcy i męskorzeczowy.

W słownikach zwyczajowo podaje się jako formę hasłową przymiotnika mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego, jednak w większości przypadków zamiana na inny rodzaj jest regularna i bardzo prosta.

Wszystkie przymiotniki w rodzaju męskim kończą się na litery -i lub -y. Odmiana imiesłowów oraz liczebników porządkowych jest analogiczna.

Przymiotniki kończące się na -i tworzą formę mianownika rodzaju męskoosobowego ze zmianami:

  • -gi → -dzy (drogi → drodzy)
  • -ki → -cy (wielki → wielcy)

oraz formę rodzaju żeńskiego:

  • -gi → -ga w mianowniku oraz → gą w narzędniku
  • -ki → -ka w mianowniku oraz → ką w narzędniku
Przypadek m f n lm m lm nm
M, W ~i
lwi, wielki, drogi
~ia/~a
lwia, wielka, droga
~ie
lwie, wielkie, drogie
~i/~y
lwi, wielcy, drodzy
~ie
lwie, wielkie, drogie
D ~iego
lwiego, wielkiego, drogiego
~iej
lwiej, wielkiej, drogiej
~iego
lwiego, wielkiego, drogiego
~ich
lwich, wielkich, drogich
~ich
lwich, wielkich, drogich
C ~iemu
lwiemu, wielkiemu, drogiemu
~iej
lwiej, wielkiej, drogiej
~iemu
lwiemu, wielkiemu, drogiemu
~im
lwim, wielkim, drogim, drogim
~im
lwim, wielkim, drogim, drogim
B ~iego
lwiego, wielkiego, drogiego
~ią
lwią, wielką, drogą
~ie
lwie, wielkie, drogie
~ich
lwich, wielkich, drogich
~ie
lwie, wielkie, drogie
N ~im
lwim, wielkim, drogim
~ią/~ą
lwią, wielką, drogą
~im
lwim, wielkim, drogim
~imi
lwimi, wielkimi, drogimi
~imi
lwimi, wielkimi, drogimi
Ms ~im
lwim, wielkim, drogim
~iej
lwiej, wielkiej, drogiej
~im
lwim, wielkim, drogim
~ich
lwich, wielkich, drogich
~ich
lwich, wielkich, drogich

Przymiotniki kończące się na -y mają nieregularną formę mianownika rodzaju męskoosobowego. Zachodzą zmiany:

  • r → rz (stary → starzy, mądry → mądrzy)
  • s → ś (żałosny → żałośni)
  • końcówka -ty → -ci (popielaty → popielaci)
  • końcówka -ły → -li (biały → biali)
  • końcówka -ny → -ni w imiesłowach (czytany → czytani)

Czasem w temacie następuje wymiana o → e, szczególnie w imiesłowach biernych (wesoły → weseli, robiony → robieni).

Przypadek m f n lm m lm nm
M, W ~y
chory, martwy
~a
chora, martwa
~e
chore, martwe
~y/~i
chorzy, martwi
~e
chore, martwe
D ~ego
chorego, martwego
~ej
chorej, martwej
~ego
chorego, martwego
~ych
chorych, martwych
~ych
chorych, martwych
C ~emu
choremu, martwemu
~ej
chorej, martwej
~emu
choremu, martwemu
~ym
chorym, martwym
~ym
chorym, martwym
B ~ego/~y
chorego, martwego

chorą, martwą
~e/~y
chore, martwe
~ych
chorych, martwych
~e
chore, martwe
N ~ym
chorym, martwym

chorą, martwą
~ym
chorym, martwym
~ymi
chorymi, martwymi
~ymi
chorymi, martwymi
Ms ~ym
chorym, martwym
~ej
chorej, martwej
~ym
chorym, martwym
~ych
chorych, martwych
~ych
chorych, martwych

W wyrażeniach: "po polsku", "po francusku", "po niemiecku" itd.) występują przymiotniki w starej formie celownika, która była tworzona przez dodanie do tematu końcówki u. Przykłady:

Mówię po polsku, po francusku, po niemiecku, po angielsku itd. (nie: polskiemu, francuskiemu, niemieckiemu, angielskiemu itd.). Dzisiaj wyrażenia te są traktowane jako jeden wyraz: przysłówek.

Jeżeli w zwrocie użyto słowa "język" (np. "język polski"), celownik przyjmuje normalną formę:

Przysłuchuję się mówionemu językowi angielskiemu.

Jeżeli język jest wyrażony rzeczownikiem ("suahili", "esperanto" itp.), powyższa reguła oczywiście nie jest stosowana.

Stopniowanie przymiotników[edytuj]

Stopniowanie przymiotników umożliwia porównywanie natężenia tej samej cechy. Przymiotniki tworzą formy stopnia równego: ładny, wyższego: ładniejszy i najwyższego: najładniejszy. Wyróżnia się trzy typy stopniowania: regularne, nieregularne i opisowe.

STOPNIOWANIE REGULARNE Stopień wyższy przymiotników tworzy się za pomocą końcówki -szy:

  • -y → -szy (nowy → nowszy, młody → młodszy) (często towarzyszą temu oboczności w tematach):
    • -ąc-y → -ęt-szy (gorący → gorętszy)
    • -ad-y → -ed-szy (blady → bledszy)
    • -ł-y → -l-szy (trwały → trwalszy, miły → milszy) z wyjątkami:
      • -iał-y → -iel-szy (biały → bielszy, śmiały → śmielszy)
      • -oł-y → -el-szy (wesoły → weselszy)

lub końcówki -ejszy:

      • -ł-y → -lej-szy (ciepły → cieplejszy)
    • -n-y → -ni-ejszy (ciemny → ciemniejszy, kwaśny → kwaśniejszy, śmieszny → śmieszniejszy)
      • -sn-y → -śni-ejszy (jasny → jaśniejszy, ciasny → ciaśniejszy)
    • -r-y → -rz-ejszy (mądry → mądrzejszy)
    • -t-y → -ci-ejszy (żółty → żółciejszy)
    • -w-y → -wi-ejszy (łatwy → łatwiejszy)

STOPNIOWANIE NIEREGULARNE

Niektóre przymiotniki tworzą nieregularne formy stopnia wyższego, por.:

Przymiotnik Stopień wyższy Stopień najwyższy
dobry lepszy najlepszy
zły gorszy najgorszy
duży większy największy
mały mniejszy najmniejszy

STOPNIOWANIE OPISOWE

Niektóre przymiotniki tworzą stopień wyższy za pomocą słowa "bardziej" i formy stopnia równego. Możliwe jest również stopniowanie w ten sposób przymiotników, które tworzą stopień wyższy regularnie albo nieregularnie. Na przykład: nerwowy → bardziej nerwowy.

Stopień najwyższy tworzy się przez dodanie przedrostka "naj-" przed formą stopnia wyższego przymiotnika lub – jeśli przymiotnik stopniuje się opisowo – przez użycie zamiast słowa "bardziej" słowa "najbardziej".

Przymiotniki pochodzące od rzeczowników (np. drewniany, metalowy itp) nie tworzą stopnia wyższego i najwyższego. Nie stopniują się również imiesłowy, zaimki przymiotne ani liczebniki porządkowe.

Tworzenie przysłówków[edytuj]

Przysłówki odprzymiotnikowe tworzy się przez dodanie do tematu końcówki -o lub rzadziej -e, tj. poprzez odrzucenie końcówki (-i lub -y) i zastąpienie jej końcówką -o lub -e. Przykłady:

  • szybki → szybko, jasny → jasno itd.

W przypadkach, gdy przymiotnik kończy się na -ry, przysłówek przyjmuje końcówkę -rze:

  • dobry → dobrze, mądry → mądrze itd.

Wyjątki: zły → źle, trwały → trwale (ale śmiały → śmiało), stary → staro.

Więcej o przysłówkach