Aneks:Język łaciński - deklinacja III
Z Wikisłownika – wolnego, wielojęzycznego słownika
Spis treści aneksu | Język łaciński | Indeks:Hasła w języku łacińskim
Deklinacja III jest nazywana również "deklinacją i" ze względu na końcówkę -is w dopełniaczu liczby pojedynczej. Inna nazwa to "deklinacja mieszana", gdyż jest w niej wiele (podobnych) wzorów odmian.
Według tej deklinacji odmieniają się rzeczowniki wszystkich rodzajów. Wyróżniamy trzy typy deklinacji trzeciej:
- spółgłoskową
- samogłoskową
- mieszaną.
Dla rzeczowników zakończonych na -o (np. leo) w pozostałych przypadkach -o należy traktować jak -on-. Końcówka mianownika -s zwykle wypada w pozostałych przypadkach, dotyczy to również wyrazów zakończonych na -x (np. rex), gdzie -x (dawne -gs) przechodzi w -g. Niekiedy -s w odmianie staje się -t (np. ars - artis). W każdej takiej sytuacji podajemy pełną formę dopełniacza lp (a więc rex, regis zamiast rex, -is) - pozostałe przypadki mają temat analogiczny z dopełniaczem.
Różnice w odmianie dotyczą typu - dla każdego są inne końcówki w abl.sg, gen.plur i nom.plur. Pozostałe końcówki są wspólne dla wszystkich typów.
| Przypadek / Typ | Spółgłoskowy | Samogłoskowy | Mieszany |
|---|---|---|---|
| Abl. sg. | -e | -i | -e |
| G. pl. | -um | -ium | -ium |
| N. pl. | m, f: -es; n: -a | f: -es; n: -ia | m, f: -es; n:-a |
Typ spółgłoskowy: Do typu spółgłoskowego należą rzeczowniki wszystkich trzech rodzajów. Temat jest zakończony na spółgłoskę i można go znaleźć w gen.sg. po odrzuceniu końcówki. Abl. sg. zakończony jest na "e", gen.plur. na "um", a nom.plur. na "a". Podobnie jak w deklinacji II w odmianie rzeczowników rodzaju nijakiego równe są sobie przypadki: nominativus, accusativus i vocativus w sing. i plur. Łatwo to zapamiętać jako zasadę 146 (nom.-1, acc.-4, voc.-6). Do typu spółgłoskowego należą rzeczowniki nierównozgłoskowe (nom. sg. i gen. sg. mają nierówną liczbę głosek). Z tego względu należy do niej siedem wyjątków, nazywanych rodziną z pieskiem: pater, patris; mater, matris; frater, fratris; senex, senis; iuvenis, iuvenis; vates, vatis; canis, canis, które są równozgłoskowe.
Tabela deklinacji z przykładami odmian rzeczowników typu spółgłoskowego dla rodzaju męskiego (żeński odmienia się w ten sam sposób) sol, -is oraz pater, patris:
| Liczba/Przypadek | Liczba pojedyncza singularis |
Liczba mnoga pluralis |
|---|---|---|
| mianownik nominativus |
- sol, pater |
-es soles, patres |
| dopełniacz genetivus |
-is solis, patris |
-um solum, patrum |
| celownik dativus |
-i soli, patri |
-ibus solibus, patribus |
| biernik accusativus |
-em solem, patrem |
-es soles, patres |
| (narzędnik) ablativus |
-e sole, patre |
-ibus solibus, patribus |
| wołacz vocativus |
- sol, pater |
-es soles, patres |
Do typu samogłoskowego należą rzeczowniki rodzaju nijakiego. W pierwszym przypadku są zakończone na: "e", "al" lub "ar". Abl.sg. rzeczowników typu samogłoskowego jest zakończony na "i", nom.plur. na "ia", a gen. plur. "ium".
Tabela deklinacji z przykładami odmian rzeczowników typu samogłoskowegomare, -is i animal, -is:
| Liczba/Przypadek | Liczba pojedyncza singularis |
Liczba mnoga pluralis |
|---|---|---|
| mianownik nominativus |
- mare, animal |
-ia maria, animalia |
| dopełniacz genitivus |
-is maris, animalis |
-ium marium, animalium |
| celownik dativus |
-i mari, animali |
-ibus maribus, animalibus |
| biernik accusativus |
- mare, animal |
-ia maria, animalia |
| (narzędnik) ablativus |
-i mari, animali |
-ibus maribus, animalibus |
| wołacz vocativus |
- mare, animal |
-ia maria, animalia |
Do typu mieszanego należą rzeczowniki równozgłoskowe, które w nom. sg. zakończone są na "is", "es" oraz nierównozgłoskowe takie, które przed końcówką gen.sg. zostaje temat zakończony kilkoma spółgłoskami. Wszystkie zakończone są w abl. sing. na "e", a gen.plur. na "ium".
Tabela deklinacji z przykładem odmiany rzeczownika typu mieszanego (masculinium) civis, -is:
| Liczba/Przypadek | Liczba pojedyncza singularis |
Liczba mnoga pluralis |
|---|---|---|
| mianownik nominativus |
-is civis |
-es cives |
| dopełniacz genetivus |
-is civis |
-ium civium |
| celownik dativus |
-i civi |
-ibus civibus |
| biernik accusativus |
-em civem |
-es cives |
| (narzędnik) ablativus |
-e cive |
-ibus civibus |
| wołacz vocativus |
- civis |
-es cives |
